Chapter 31: Mahadev reveals Shankhachuda's past and promises his end

अथाकर्ण्य वचश्शंभुर्हरिविध्योस्सुदीनयोः ।
उवाच विहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

athākarṇya vacaśśaṃbhurharividhyossudīnayoḥ |
uvāca vihasanvāṇyā meghanādagabhīrayā

हे हरे वत्स हे ब्रह्मंस्त्यजतं सर्वशो भयम् ।
शंखचूडोद्भवं भद्रं सम्भविष्यत्यसंशयम्

he hare vatsa he brahmaṃstyajataṃ sarvaśo bhayam |
śaṃkhacūḍodbhavaṃ bhadraṃ sambhaviṣyatyasaṃśayam

शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि तत्त्वतः ।
कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नश्च पुरा प्रभो

śaṃkhacūḍasya vṛttāṃtaṃ sarvaṃ jānāmi tattvataḥ |
kṛṣṇabhaktasya gopasya sudāmnaśca purā prabho

मदाज्ञया हृषीकेशो कृष्णरूपं विधाय च ।
गोशालायां स्थितो रम्ये गोलोके मदधिष्ठिते

madājñayā hṛṣīkeśo kṛṣṇarūpaṃ vidhāya ca |
gośālāyāṃ sthito ramye goloke madadhiṣṭhite

स्वतंत्रोहमिति स्वं स मोहं मत्वा गतः पुरा ।
क्रीडास्समकरोद्बह्वीस्स्वैरवर्तीव मोहितः

svataṃtrohamiti svaṃ sa mohaṃ matvā gataḥ purā |
krīḍāssamakarodbahvīssvairavartīva mohitaḥ

तं दृष्ट्वा मोहमत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया ।
तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल

taṃ dṛṣṭvā mohamatyugraṃ tasyāhaṃ māyayā svayā |
teṣāṃ saṃhṛtya sadbuddhiṃ śāpaṃ dāpitavān kila

इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् ।
ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहास्सुबुद्धयः

itthaṃ kṛtvā svalīlāṃ tāṃ māyāṃ saṃhṛtavānaham |
jñānayuktāstadā te tu muktamohāssubuddhayaḥ

समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् ।
अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

samīpamāgatāste me dīnībhūya praṇamya mām |
akurvansunutiṃ bhaktyā karau baddhvā vinamrakāḥ

वृत्तांतमवदन्सर्वं लज्जाकुलितमानसाः ।
ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्षरक्षेति वै गिरः

vṛttāṃtamavadansarvaṃ lajjākulitamānasāḥ |
ūcurmatpurato dīnā rakṣarakṣeti vai giraḥ

तदा त्वहं भवस्तेषां संतुष्टः प्रोक्तवान् वचः ।
भयं त्यजत हे कृष्ण यूयं सर्वे मदाज्ञया

tadā tvahaṃ bhavasteṣāṃ saṃtuṣṭaḥ proktavān vacaḥ |
bhayaṃ tyajata he kṛṣṇa yūyaṃ sarve madājñayā

रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या सुभद्रं वो भविष्यति ।
मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं न संशयः

rakṣako'haṃ sadā prītyā subhadraṃ vo bhaviṣyati |
madicchayā'khilaṃ jātamidaṃ sarvaṃ na saṃśayaḥ

स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च ।
दानवस्तु भवेत्सोयं भारतेऽत्र न संशयः

svasthānaṃ gaccha tvaṃ sārddhaṃ rādhayā pārṣadena ca |
dānavastu bhavetsoyaṃ bhārate'tra na saṃśayaḥ

शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोस्समये खलु ।
मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह

śāpoddhāraṃ kariṣye'haṃ yuvayossamaye khalu |
maduktamiti saṃdhārya śirasā rādhayā saha

श्रीकृष्णोऽमोददत्यंतं स्वस्थानमगमत्सुधीः ।
न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ

śrīkṛṣṇo'modadatyaṃtaṃ svasthānamagamatsudhīḥ |
nyaṣṭhātāṃ sabhayaṃ tatra madārādhanatatparau

मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै ।
स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः

matvākhilaṃ madadhīnamasvatantraṃ nijaṃ ca vai |
sa sudāmā'bhavadrādhāśāpato dānaveśvaraḥ

शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः ।
क्लिश्नाति सुबलात्कृत्स्नं सदा देवगणं कुधीः

śaṅkhacūḍābhidho devadrohī dharmavicakṣaṇaḥ |
kliśnāti subalātkṛtsnaṃ sadā devagaṇaṃ kudhīḥ

मन्मायामोहितस्सोतिदुष्टमंत्रिसहा यवान् ।
तद्भयं त्यजताश्वेव मयि शास्तरि वै सति

manmāyāmohitassotiduṣṭamaṃtrisahā yavān |
tadbhayaṃ tyajatāśveva mayi śāstari vai sati

इत्यूचिवाञ्शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् ।
अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु

ityūcivāñśivo yāvaddharibrahmapuraḥ kathām |
abhavattāvadanyacca caritaṃ tanmune śṛṇu

तस्मिन्नेवांतरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह ।
सद्गोपैराययौ शंभुमनुकूलयितुं प्रभुम्

tasminnevāṃtare kṛṣṇo rādhayā pārṣadaiḥ saha |
sadgopairāyayau śaṃbhumanukūlayituṃ prabhum

प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् ।
संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात्

prabhuṃ praṇamya sadbhaktyā militvā harimādarāt |
saṃmato vidhinā prītyā saṃtasthau śivaśāsanāt

ततः शंभुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः ।
श्रीकृष्णो मोहनिर्मुक्तो ज्ञात्वा तत्त्वं शिवस्य हि

tataḥ śaṃbhuṃ punarnatvā tuṣṭāva vihitāñjaliḥ |
śrīkṛṣṇo mohanirmukto jñātvā tattvaṃ śivasya hi

देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते ।
क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर

devadeva mahādeva parabrahma satāṃgate |
kṣamasva cāparādhaṃ me prasīda parameśvara

त्वत्तः शर्व च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर ।
सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर

tvattaḥ śarva ca sarvaṃ ca tvayi sarvaṃ maheśvara |
sarvaṃ tvaṃ nikhilādhīśa prasīda parameśvara

त्वं ज्योतिः परमं साक्षात्सर्वव्यापी सनातनः ।
त्वया नाथेन गौरीश सनाथास्सकला वयम्

tvaṃ jyotiḥ paramaṃ sākṣātsarvavyāpī sanātanaḥ |
tvayā nāthena gaurīśa sanāthāssakalā vayam

सर्वोपरि निजं मत्वा विहरन्मोहमाश्रितः ।
तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तस्सवामकः

sarvopari nijaṃ matvā viharanmohamāśritaḥ |
tatphalaṃ prāptavānasmi śāpaṃ prāptassavāmakaḥ

पार्षदप्रवरो यो मे सुदामा नाम गोपकः ।
स राधाशापतः स्वामिन्दानवीं योनिमाश्रितः

pārṣadapravaro yo me sudāmā nāma gopakaḥ |
sa rādhāśāpataḥ svāmindānavīṃ yonimāśritaḥ

अस्मानुद्धर दुर्ग्गेश प्रसीद परमेश्वर ।
शापोद्धारं कुरुष्वाद्य पाहि नश्शरणागतान्

asmānuddhara durggeśa prasīda parameśvara |
śāpoddhāraṃ kuruṣvādya pāhi naśśaraṇāgatān

इत्युक्त्वा विररामैव श्रीकृष्णो राधया सह ।
प्रसन्नोऽभूच्छिवस्तत्र शरणागतवत्सलः

ityuktvā virarāmaiva śrīkṛṣṇo rādhayā saha |
prasanno'bhūcchivastatra śaraṇāgatavatsalaḥ

हे कृष्ण गोपिकानाथ भयं त्यज सुखी भव ।
मयानुगृह्णता तात सर्वमाचरितं त्विदम्

he kṛṣṇa gopikānātha bhayaṃ tyaja sukhī bhava |
mayānugṛhṇatā tāta sarvamācaritaṃ tvidam

संभविष्यति ते भद्रं गच्छ स्वस्थानमुत्तमम् ।
स्थातव्यं स्वाधिकारे च सावधानतया सदा

saṃbhaviṣyati te bhadraṃ gaccha svasthānamuttamam |
sthātavyaṃ svādhikāre ca sāvadhānatayā sadā

विहरस्व यथाकामं मां विज्ञाय परात्परम् ।
स्वकार्यं कुरु निर्व्यग्रं राधया पार्षदैः खलु

viharasva yathākāmaṃ māṃ vijñāya parātparam |
svakāryaṃ kuru nirvyagraṃ rādhayā pārṣadaiḥ khalu

वाराहप्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह ।
शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम्

vārāhapravare kalpe taruṇyā rādhayā saha |
śāpaprabhāvaṃ bhuktvā vai punarāyāsyati svakam

सुदामा पार्षदो यो हि तव कृष्ण प्रियप्रियः ।
दानवीं योनिमाश्रित्येदानीं क्लिश्नाति वै जगत्

sudāmā pārṣado yo hi tava kṛṣṇa priyapriyaḥ |
dānavīṃ yonimāśrityedānīṃ kliśnāti vai jagat

शापप्रभावाद्राधाया देवशत्रुश्च दानवः ।
शङ्खचूडाभिधस्सोऽति दैत्यपक्षी सुरदुहः

śāpaprabhāvādrādhāyā devaśatruśca dānavaḥ |
śaṅkhacūḍābhidhasso'ti daityapakṣī suraduhaḥ

तेन निस्सारिता देवास्सेन्द्रा नित्यं प्रपीडिताः ।
हृताधिकारा विकृतास्सर्वे याता दिशो दश

tena nissāritā devāssendrā nityaṃ prapīḍitāḥ |
hṛtādhikārā vikṛtāssarve yātā diśo daśa

ब्रह्माच्युतौ तदर्थे ही हागतौ शरणं मम ।
तेषां क्लेशविनिर्मोक्षं करिष्ये नात्र संशयः

brahmācyutau tadarthe hī hāgatau śaraṇaṃ mama |
teṣāṃ kleśavinirmokṣaṃ kariṣye nātra saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा शंकरः कृष्णं पुनः प्रोवाच सादरम् ।
हरिं विधिं समाभाष्य वचनं क्लेशनाशनम्

ityuktvā śaṃkaraḥ kṛṣṇaṃ punaḥ provāca sādaram |
hariṃ vidhiṃ samābhāṣya vacanaṃ kleśanāśanam

हे हरे हे विधे प्रीत्या ममेदं वचनं शृणु ।
गच्छतं त्वरितं तातौ देवानंदाय निर्भयम्

he hare he vidhe prītyā mamedaṃ vacanaṃ śṛṇu |
gacchataṃ tvaritaṃ tātau devānaṃdāya nirbhayam

कैलासवासिनं रुद्रं मद्रूपं पूर्णमुत्तमम् ।
देवकार्यार्थमुद्भूतं पृथगाकृतिधारिणम्

kailāsavāsinaṃ rudraṃ madrūpaṃ pūrṇamuttamam |
devakāryārthamudbhūtaṃ pṛthagākṛtidhāriṇam

एतदर्थे हि मद्रूपः परिपूर्णतमः प्रभुः ।
कैलासे भक्तवशतस्संतिष्ठति गिरौ हरे

etadarthe hi madrūpaḥ paripūrṇatamaḥ prabhuḥ |
kailāse bhaktavaśatassaṃtiṣṭhati girau hare

मत्तस्त्वत्तो न भेदोऽस्ति युवयोस्सेव्य एव सः ।
चराचराणां सर्वेषां सुरादीनां च सर्वदा

mattastvatto na bhedo'sti yuvayossevya eva saḥ |
carācarāṇāṃ sarveṣāṃ surādīnāṃ ca sarvadā

आवयोभेदकर्ता यस्स नरो नरकं व्रजेत् ।
इहापि प्राप्नुयात्कृष्टं पुत्रपौत्रविवर्जितः

āvayobhedakartā yassa naro narakaṃ vrajet |
ihāpi prāpnuyātkṛṣṭaṃ putrapautravivarjitaḥ

इत्युक्तवंतं दुर्गेशं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
राधया सहितः कृष्णः स्वस्थानं सगणो ययौ

ityuktavaṃtaṃ durgeśaṃ praṇamya ca muhurmuhuḥ |
rādhayā sahitaḥ kṛṣṇaḥ svasthānaṃ sagaṇo yayau

हरिर्ब्रह्मा च तौ व्यास सानन्दौ गतसाध्वसौ ।
मुहुर्मुहुः प्रणम्येशं वैकुंठं ययतुर्द्रुतम्

harirbrahmā ca tau vyāsa sānandau gatasādhvasau |
muhurmuhuḥ praṇamyeśaṃ vaikuṃṭhaṃ yayaturdrutam

तत्रागत्याखिलं वृत्तं देवेभ्यो विनिवेद्य तौ ।
तानादाय ब्रह्मविष्णू कैलासं ययतुर्गिरिम्

tatrāgatyākhilaṃ vṛttaṃ devebhyo vinivedya tau |
tānādāya brahmaviṣṇū kailāsaṃ yayaturgirim

तत्र दृष्ट्वा महेशानं पार्वतीवल्लभं प्रभुम् ।
दीनरक्षात्तदेहं च सगुणं देवनायकम्

tatra dṛṣṭvā maheśānaṃ pārvatīvallabhaṃ prabhum |
dīnarakṣāttadehaṃ ca saguṇaṃ devanāyakam

तुष्टुवुः पूर्ववत्सर्वे भक्त्या गद्गदया गिरा ।
करौ बद्ध्वा नतस्कंधा विनयेन समन्विताः

tuṣṭuvuḥ pūrvavatsarve bhaktyā gadgadayā girā |
karau baddhvā nataskaṃdhā vinayena samanvitāḥ

देवदेव महादेव गिरिजानाथ शंकर ।
वयं त्वां शरणापन्ना रक्ष देवान्भयाकुलान्

devadeva mahādeva girijānātha śaṃkara |
vayaṃ tvāṃ śaraṇāpannā rakṣa devānbhayākulān

शंखचूडदानवेन्द्रं जहि देवनिषूदनम् ।
तेन विक्लाविता देवाः संग्रामे च पराजिताः

śaṃkhacūḍadānavendraṃ jahi devaniṣūdanam |
tena viklāvitā devāḥ saṃgrāme ca parājitāḥ

हृताधिकाराः कुतले विचरंति यथा नराः ।
देवलोको हि दुर्दृश्यस्तेषामासीच्च तद्भयात्

hṛtādhikārāḥ kutale vicaraṃti yathā narāḥ |
devaloko hi durdṛśyasteṣāmāsīcca tadbhayāt

दीनोद्धर कृपासिन्धो देवानुद्धर संकटात् ।
शक्रं भयान्महेशानहत्वा तं दानवाधिपम्

dīnoddhara kṛpāsindho devānuddhara saṃkaṭāt |
śakraṃ bhayānmaheśānahatvā taṃ dānavādhipam

इति श्रुत्वा वचश्शंभुर्देवानां भक्तवत्सलः ।
उवाच विहसन् वाण्या मेघनादगभीरया

iti śrutvā vacaśśaṃbhurdevānāṃ bhaktavatsalaḥ |
uvāca vihasan vāṇyā meghanādagabhīrayā

हे हरे हे विधे देवाः स्वस्थानं गच्छत धुवम् ।
शंखचूडं वधिष्यामि सगणं नात्र संशयः

he hare he vidhe devāḥ svasthānaṃ gacchata dhuvam |
śaṃkhacūḍaṃ vadhiṣyāmi sagaṇaṃ nātra saṃśayaḥ

इत्याकर्ण्य महेशस्य वचः पीयूषसंनिभम् ।
ते सर्वे प्रमुदा ह्यासन्नष्टं मत्वा च दानवम्

ityākarṇya maheśasya vacaḥ pīyūṣasaṃnibham |
te sarve pramudā hyāsannaṣṭaṃ matvā ca dānavam

हरिर्जगाम वैकुंठं सत्यलोके विधिस्तदा ।
प्रणिपत्य महेशं च सुराद्याः स्वपदं ययुः

harirjagāma vaikuṃṭhaṃ satyaloke vidhistadā |
praṇipatya maheśaṃ ca surādyāḥ svapadaṃ yayuḥ