Chapter 3: Shiva will not slay his own devotees

अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना ।
यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्

ayaṃ vai tripurādhyakṣa puṇyavānvartate'dhunā |
yatra puṇyaṃ pravarteta na haṃtavyo budhaiḥ kvacit

जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् ।
दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः

jānāmi devakaṣṭaṃ ca vibudhāssakalaṃ mahat |
daityāste prabalā haṃtumaśakyāstu surāsuraiḥ

पुण्यवंतस्तु ते सर्वे समयास्तारकात्मजाः ।
दुस्साध्यस्तु वधस्तेषां सर्वेषां पुरवासिनाम्

puṇyavaṃtastu te sarve samayāstārakātmajāḥ |
dussādhyastu vadhasteṣāṃ sarveṣāṃ puravāsinām

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः ।
सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा

mitradrohaṃ kathaṃ jānankaromi raṇakarkaśaḥ |
suhṛddrohe mahatpāpaṃ pūrvamuktaṃ svayaṃbhuvā

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghnaṃ ca surāpe ca steye bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः ।
विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः

mama bhaktāstu te daityā mayā vadhyā kathaṃ surāḥ |
vicāryatāṃ bhavadbhiśca dharmajñaireva dharmataḥ

तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे ।
तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्

tāvatte naiva haṃtavyā yāvadbhaktikṛtaśca me |
tathāpi viṣṇave devā nivedyaṃ kāraṇaṃ tvidam

इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः ।
न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने

ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā devāśśakrapurogamāḥ |
nyavedayan drutaṃ sarve brahmaṇe prathamaṃ mune

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः ।
वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्

tato vidhiṃ puraskṛtya sarve devāssavāsavāḥ |
vaikuṃṭhaṃ prayayuśśīghraṃ sarve śobhāsamanvitam

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः ।
तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः

tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā praṇemurjātasaṃbhramāḥ |
tuṣṭuvuśca mahābhaktyā kṛtāṃjalipuṭāssurāḥ

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् ।
न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

svaduḥkhakāraṇaṃ sarvaṃ pūrvavattadanaṃtaram |
nyavedayandrutaṃ tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये ।
ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्

devaduḥkhaṃ tataḥ śrutvā dattaṃ ca tripurālaye |
jñātvā vrataṃ ca teṣāṃ tadviṣṇurvacanamabravīt

इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः ।
तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

idaṃ satyaṃ vacaścaiva yatra dharmassanātanaḥ |
tatra duḥkhaṃ na jāyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः ।
पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः

ityetadvacanaṃ śrutvā devā duḥkhamupāgatāḥ |
punarūcustathā viṣṇuṃ parimlānamukhāmbujāḥ

कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते ।
कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्

kathaṃ caiva prakarttavyaṃ kathaṃ duḥkhaṃ nirasyate |
kathaṃ bhavema sukhinaḥ kathaṃ sthāsyāmahe vayam

कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति ।
देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः

kathaṃ dharmā bhaviṣyaṃti tripure jīvite sati |
devaduḥkhapradā nūnaṃ sarve tripuravāsinaḥ

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् ।
नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्

kiṃ vā te tripurasyeha vadhaścaiva vidhīyatām |
nocedakālikī devasaṃhatiḥ kriyatāṃ dhruvam

(सनत्कुमार उवाच)
इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः ।
स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह

(sanatkumāra uvāca)
ityuktvā te tadā devā duḥkhaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ |
sthitiṃ naiva gatiṃ te vai cakrurdevavarādiha

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् ।
सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा

tānvai tathāvidhāndṛṣṭvā hīnānvinayasaṃyutān |
sopi nārāyaṇaḥ śrīmāṃściṃtayeccetasā tathā

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना ।
शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति

kiṃ kāryaṃ devakāryeṣu mayā devasahā yinā |
śivabhaktāstu te daityāstārakasya sutā iti

इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना ।
ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः

iti saṃcintya tatkāle viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
tato yajñāssmṛtāstena devakāryārthamakṣayāḥ

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् ।
आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः

tadviṣṇusmṛtimātreṇa yajñāste tatkṣaṇaṃ drutam |
āgatāstatra yatrāste śrīpatiḥ puruṣottamaḥ

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा

tato viṣṇuṃ yajñapatiṃ purāṇaṃ puruṣaṃ harim |
praṇamya tuṣṭuvuste vai kṛtāṃjalipuṭāstadā

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् ।
सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः

bhagavānapi tāndṛṣṭvā yajñānprāha sanātanam |
sanātanastadā seṃdrāndevānālokya cācyutaḥ

अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् ।
पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

anenaiva sadā devā yajadhvaṃ parameśvaram |
puratrayavināśāya jagattrayavibhūtaye

अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः ।
प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः

acyutasya vacaḥ śrutvā devadevasya dhīmataḥ |
premṇā te praṇatiṃ kṛtvā yajñeśaṃ te'stuvansurāḥ

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् ।
यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने

evaṃ stutvā tato devā ajayanyajñapūruṣam |
yajñoktena vidhānena saṃpūrṇavidhayo mune

ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।
भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः

tatastasmādyajñakuṃḍātsamutpetussahasraśaḥ |
bhūtasaṃghā mahākāyāḥ śūlaśaktigadāyudhāḥ

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः ।
शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्

dadṛśuste surāstān vai bhūtasaṃghānsahasraśaḥ |
śūla śaktigadāhastāndaṇḍacāpaśilāyudhān

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधराँस्तथा ।
कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमाँस्तदा

nānāpraharaṇopetān nānāveṣadharām̐stathā |
kālāgnirudrasadṛśānkālasūryopamām̐stadā

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् ।
भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः

dṛṣṭvā tānabravīdviṣṇuḥ praṇipatya puraḥsthitān |
bhūtānyajñapatiḥ śrīmānudrājñāpratipālakaḥ

भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः ।
गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः

bhūtāḥ śṛṇuta madvākyaṃ devakāryārthamudyatāḥ |
gacchantu tripuraṃ sadyassarve hi balavattarāḥ

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् ।
पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये

gatvā dagdhvā ca bhittvā ca bhaṅktvā daityapuratrayam |
punaryathāgatā bhūtāgaṃtumarhatha bhūtaye

तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते ।
प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्

tacchrutvā bhagavadvākyaṃ tato bhūtagaṇāśca te |
praṇamya devadevaṃ taṃ yayurdaityapuratrayam

गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि ।
भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके

gatvā tatpraviśaṃtaśca tripurādhipatejasi |
bhasmasādabhavansadyaśśalabhā iva pāvake

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः ।
निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः

avaśiṣṭāśca ye kecitpalāyanaparāyaṇāḥ |
nissṛtyāraṃ samāyātā harernikaṭamākulāḥ

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः ।
चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः

tāndṛṣṭvā sa hariḥ śrutvā tacca vṛttamaśeṣataḥ |
ciṃtayāmāsa bhagavānmanasā puruṣottamaḥ

किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः ।
संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्

kiṃ kṛtyamadhunā kāryamiti saṃtaptamānasaḥ |
saṃtaptānamarānsarvānājñāya ca savāsavān

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् ।
देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः

kathaṃ teṣāṃ ca daityānāṃ balāddhatvā puratrayam |
devakāryaṃ kariṣyāmītyāsīcciṃtāsamākulaḥ

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः ।
इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्

nāśo'bhicārato nāsti dharmiṣṭhānāṃ na saṃśayaḥ |
iti prāha svayaṃ ceśaḥ śrutyācārapramāṇakṛt

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः ।
तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः

daityāśca te hi dharmiṣṭhāssarve tripuravāsinaḥ |
tasmādavadhyatāṃ prāptā nānyathā surapuṃgavāḥ

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते ।
मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा

kṛtvā tu sumahatpāpaṃ rudramabhyarcayaṃti te |
mucyaṃte pātakaiḥ sarvaiḥ padmapatramivāṃbhasā

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि ।
नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि

rudrābhyarcanato devāḥ sarve kāmā bhavaṃti hi |
nānopabhogasaṃpattirvaśyatāṃ yāti vai bhuvi

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः ।
अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च

tasmāttadbhogino daityā liṃgārcanaparāyaṇāḥ |
anekavidhasaṃpattermokṣasyāpi paratra ca

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया ।
दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्

tataḥ kṛtvā dharmavighnaṃ teṣāmevātmamāyayā |
daityānāṃ devakāryārthaṃ hariṣye tripuraṃ kṣaṇāt

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः ।
कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

vicāryetthaṃ tatasteṣāṃ bhagavānpuruṣottamaḥ |
kartuṃ vyavasthitaḥ paścāddharmavighnaṃ surāriṇām

यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् ।
यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि

yāvacca veda dharmāstu yāvadvai śaṃkarārcanam |
yāvacca śucikṛtyādi tāvannāśo bhavenna hi

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् ।
त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः

tasmādevaṃ prakartavyaṃ vedadharmastato vrajet |
tyaktaliṃgārcanā daityā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा ।
तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्

iti niścitya vai viṣṇurvighnārthamakarottadā |
teṣāṃ dharmasya daityānāmupāyaṃ śruti khaṇḍanam

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् ।
शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे

tadaivovāca devānsa viṣṇurdevasahāyakṛt |
śivājñayā śivenaivājñaptastrailokyarakṣaṇe

हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् ।
देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः

he devāssakalā yūyaṃ gacchata svagṛhāndhruvam |
devakāryaṃ kariṣyāmi yathāmati na saṃśayaḥ

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः ।
स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्

tānrudrādvimukhānnūnaṃ kariṣyāmi suyatnataḥ |
svabhaktirahitāñjñātvā tānkariṣyati bhasmasāt

तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने ।
स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः

tadājñāṃ śirasādhāyaśvāsitāste'marā mune |
svasvadhāmāni viśvastā yayurbrahmāpi moditāḥ

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् ।
तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्

tataścaivākarodviṣṇurdevārthaṃ hitamuttamam |
tadeva śrūyatāṃ samyaksarvapāpapraṇāśanam