Chapter 3: Narada's delusion at the swayamvara of Shrimati

सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।
अद्भुतेयं कथा तात वर्णिता कृपया हि नः

sūtasūta mahābhāga vyāsaśiṣya namo'stu te |
adbhuteyaṃ kathā tāta varṇitā kṛpayā hi naḥ

मुनौ गते हरिस्तात किं चकार ततः परम् ।
नारदोपि गतः कुत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

munau gate haristāta kiṃ cakāra tataḥ param |
nāradopi gataḥ kutra tanme vyākhyātumarhasi

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सूतः पौराणिकोत्तमः ।
प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा नानासूतिकरं बुधः

ityākarṇya vacasteṣāṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
pratyuvāca śivaṃ smṛtvā nānāsūtikaraṃ budhaḥ

मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे ।
शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः

munau yadṛcchayā viṣṇurgate tasminhi nārade |
śivecchayā cakārāśu māyā māyāviśāradaḥ

मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचे नगरं महत् ।
शतयोजनविस्तारमद्भुतं सुमनोहरम्

munimārgasya madhye tu virece nagaraṃ mahat |
śatayojanavistāramadbhutaṃ sumanoharam

स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् ।
नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम्

svalokādadhikaṃ ramyaṃ nānāvastuvirājitam |
naranārīvihārāḍhyaṃ caturvarṇākulaṃ param

तत्र राजा शीलनिर्धिर्नामैश्वर्यसमन्वितः ।
सुतास्वयम्वरोद्युक्तो महोत्सवसमन्वितः

tatra rājā śīlanirdhirnāmaiśvaryasamanvitaḥ |
sutāsvayamvarodyukto mahotsavasamanvitaḥ

चतुर्दिग्भ्यः समायातैस्संयुतं नृपनन्दतैः ।
नानावेषैस्सुशोभैश्च तत्कन्यावरणोत्सुकैः

caturdigbhyaḥ samāyātaissaṃyutaṃ nṛpanandataiḥ |
nānāveṣaissuśobhaiśca tatkanyāvaraṇotsukaiḥ

एतादृशं पुरं दृष्ट्वा मोहं प्राप्तोऽथ नारदः ।
कौतुकी तन्नृपद्वारं जगाम मदनेधितः

etādṛśaṃ puraṃ dṛṣṭvā mohaṃ prāpto'tha nāradaḥ |
kautukī tannṛpadvāraṃ jagāma madanedhitaḥ

आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः ।
उपवेश्यार्चयांचक्रे रत्नसिंहासने वरे

āgataṃ munivaryaṃ taṃ dṛṣṭvā śīlanidhirnṛpaḥ |
upaveśyārcayāṃcakre ratnasiṃhāsane vare

अथ राजा स्वतनयां नामतश्श्रीमतीं वराम् ।
समानीय नारदस्य पादयोस्समपातयत्

atha rājā svatanayāṃ nāmataśśrīmatīṃ varām |
samānīya nāradasya pādayossamapātayat

तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः ।
केयं राजन्महाभागा कन्या सुरसुतोपमा

tatkanyāṃ prekṣya sa munirnāradaḥ prāha vismitaḥ |
keyaṃ rājanmahābhāgā kanyā surasutopamā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृतांजलिः ।
दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā prāha kṛtāṃjaliḥ |
duhiteyaṃ mama mune śrīmatī nāma nāmataḥ

प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् ।
सा स्वयंवरसंप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता

pradānasamayaṃ prāptā varamanveṣatī śubham |
sā svayaṃvarasaṃprāptā sarvalakṣaṇalakṣitā

अस्या भाग्यं वद मुने सर्वं जातकमादरात् ।
कीदृशं तनयेयं मे वरमाप्स्यति तद्वद

asyā bhāgyaṃ vada mune sarvaṃ jātakamādarāt |
kīdṛśaṃ tanayeyaṃ me varamāpsyati tadvada

इत्युक्तो मुनिशार्दूलस्तामिच्छुः कामविह्वलः ।
समाभाष्य स राजानं नारदो वाक्यमब्रवीत्

ityukto muniśārdūlastāmicchuḥ kāmavihvalaḥ |
samābhāṣya sa rājānaṃ nārado vākyamabravīt

सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता ।
महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया

suteyaṃ tava bhūpāla sarvalakṣaṇalakṣitā |
mahābhāgyavatī dhanyā lakṣmīriva guṇālayā

सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः ।
अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः

sarveśvaro'jito vīro girīśasadṛśo vibhuḥ |
asyāḥ patirdhruvaṃ bhāvī kāmajitsurasattamaḥ

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः ।
बभूव कामविवशश्शिवमाया विमोहितः

ityuktvā nṛpamāmaṃtrya yayau yādṛcchiko muniḥ |
babhūva kāmavivaśaśśivamāyā vimohitaḥ

चित्ते विचिन्त्य स मुनिराप्नुयां कथमेनकाम् ।
स्वयंवरे नृपालानामेकं मां वृणुयात्कथम्

citte vicintya sa munirāpnuyāṃ kathamenakām |
svayaṃvare nṛpālānāmekaṃ māṃ vṛṇuyātkatham

सौन्दर्यं सर्वनारीणां प्रियं भवति सर्वथा ।
तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा नात्र संशयः

saundaryaṃ sarvanārīṇāṃ priyaṃ bhavati sarvathā |
taddṛṣṭvaiva prasannā sā svavaśā nātra saṃśayaḥ

विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः ।
विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः

vidhāyetthaṃ viṣṇurūpaṃ grahītuṃ munisattamaḥ |
viṣṇulokaṃ jagāmāśu nāradaḥ smaravihvalaḥ

प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह ।
रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः

praṇipatya hṛṣīkeśaṃ vākyametaduvāca ha |
rahasi tvāṃ pravakṣyāmi svavṛttāntamaśeṣataḥ

तथेत्युक्ते तथा भूते शिवेच्छा कार्यकर्त हि ।
ब्रूहीत्युक्तवति श्रीशे मुनिराह च केशवम्

tathetyukte tathā bhūte śivecchā kāryakarta hi |
brūhītyuktavati śrīśe munirāha ca keśavam

त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिस्स वृषतत्परः ।
तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमतीवरवर्णिनी

tvadīyo bhūpatiḥ śīlanidhissa vṛṣatatparaḥ |
tasya kanyā viśālākṣī śrīmatīvaravarṇinī

जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येप्यति सुन्दरी ।
परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम्

jaganmohinyabhikhyātā trailokyepyati sundarī |
pariṇetumahaṃ viṣṇo tāmicchāmyadya mā ciram

स्वयंवरं चकरासौ भूपतिस्तनयेच्छया ।
चतुर्दिग्भ्यः समायाता राजपुत्रास्सहस्रशः

svayaṃvaraṃ cakarāsau bhūpatistanayecchayā |
caturdigbhyaḥ samāyātā rājaputrāssahasraśaḥ

यदि दास्यसि रूपं मे तदा तां प्राप्नुयां ध्रुवम् ।
त्वद्रूपं सा विना कंठे जयमालां न धास्यति

yadi dāsyasi rūpaṃ me tadā tāṃ prāpnuyāṃ dhruvam |
tvadrūpaṃ sā vinā kaṃṭhe jayamālāṃ na dhāsyati

स्वरूपं देहि मे नाथ सेवकोऽहं प्रियस्तव ।
वृणुयान्मां यथा सा वै श्रीमती क्षितिपात्मजा

svarūpaṃ dehi me nātha sevako'haṃ priyastava |
vṛṇuyānmāṃ yathā sā vai śrīmatī kṣitipātmajā

वचः श्रुत्वा मुनेरित्थं विहस्य मधुसूदनः ।
शांकरीं प्रभुतां बुद्ध्वा प्रत्युवाच दयापरः

vacaḥ śrutvā muneritthaṃ vihasya madhusūdanaḥ |
śāṃkarīṃ prabhutāṃ buddhvā pratyuvāca dayāparaḥ

स्वेष्टदेशं मुने गच्छ करिष्यामि हितं तव ।
भिषग्वरो यथार्त्तस्य यतः प्रियतरोऽसि मे

sveṣṭadeśaṃ mune gaccha kariṣyāmi hitaṃ tava |
bhiṣagvaro yathārttasya yataḥ priyataro'si me

इत्युक्त्वा मुनये तस्मै ददौ विष्णुर्मुखं हरे ।
स्वरूपमनुगृह्यास्य तिरोधानं जगाम सः

ityuktvā munaye tasmai dadau viṣṇurmukhaṃ hare |
svarūpamanugṛhyāsya tirodhānaṃ jagāma saḥ

एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः स्वरूपं प्राप्य वै हरेः ।
मेने कृतार्थमात्मानं तद्यत्नं न बुबोध सः

evamukto munirhṛṣṭaḥ svarūpaṃ prāpya vai hareḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ tadyatnaṃ na bubodha saḥ

अथ तत्र गतः शीघ्रन्नारदो मुनिसत्तमः ।
चक्रे स्वयंवरं यत्र राजपुत्रैस्समाकुलम्

atha tatra gataḥ śīghrannārado munisattamaḥ |
cakre svayaṃvaraṃ yatra rājaputraissamākulam

स्वयंवरसभा दिव्या राजपुत्रसमावृता ।
शुशुभेऽतीव विप्रेन्द्रा यथा शक्रसभा परा

svayaṃvarasabhā divyā rājaputrasamāvṛtā |
śuśubhe'tīva viprendrā yathā śakrasabhā parā

तस्यां नृपसभायां वै नारदः समुपाविशत् ।
स्थित्वा तत्र विचिन्त्येति प्रीतियुक्तेन चेतसा

tasyāṃ nṛpasabhāyāṃ vai nāradaḥ samupāviśat |
sthitvā tatra vicintyeti prītiyuktena cetasā

मां वरिष्यति नान्यं सा विष्णुरूपधरन्ध्रुवम् ।
आननस्य कुरूपत्वं न वेद मुनिसत्तमः

māṃ variṣyati nānyaṃ sā viṣṇurūpadharandhruvam |
ānanasya kurūpatvaṃ na veda munisattamaḥ

पूर्वरूपं मुनिं सर्वे ददृशुऽस्तत्र मानवाः ।
तद्भेदं बुबुधुस्ते न राजपुत्रादयो द्विजाः

pūrvarūpaṃ muniṃ sarve dadṛśu'statra mānavāḥ |
tadbhedaṃ bubudhuste na rājaputrādayo dvijāḥ

तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ ।
विप्ररूपधरौ गूढौ तत्रेदं जज्ञतुः परम्

tatra rudragaṇau dvau tadrakṣaṇārthaṃ samāgatau |
viprarūpadharau gūḍhau tatredaṃ jajñatuḥ param

मूढं मत्वा मुनिं तौ तन्निकटं जग्मतुर्गणौ ।
कुरुतस्तत्प्रहासं वै भाषमाणौ परस्परम्

mūḍhaṃ matvā muniṃ tau tannikaṭaṃ jagmaturgaṇau |
kurutastatprahāsaṃ vai bhāṣamāṇau parasparam

पश्य नारद रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम् ।
मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम्

paśya nārada rūpaṃ hi viṣṇoriva mahottamam |
mukhaṃ tu vānarasyeva vikaṭaṃ ca bhayaṃkaram

इच्छत्ययं नृपसुता वृथैव स्मरमोहितः ।
इत्युक्त्वा सच्छलं वाक्यमुपहासं प्रचक्रतुः

icchatyayaṃ nṛpasutā vṛthaiva smaramohitaḥ |
ityuktvā sacchalaṃ vākyamupahāsaṃ pracakratuḥ

न शुश्राव यथार्थं तु तद्वाक्यं स्मरविह्वलः ।
पर्यैक्षच्छ्रीमतीं तां वै तल्लिप्सुर्मोहितो मुनिः

na śuśrāva yathārthaṃ tu tadvākyaṃ smaravihvalaḥ |
paryaikṣacchrīmatīṃ tāṃ vai tallipsurmohito muniḥ

एतस्मिन्नंतरे भूपकन्या चांतःपुरात्तु सा ।
स्त्रीभिस्समावृता तत्राजगाम वरवर्णिनी

etasminnaṃtare bhūpakanyā cāṃtaḥpurāttu sā |
strībhissamāvṛtā tatrājagāma varavarṇinī

मालां हिरण्मयीं रम्यामादाय शुभलक्षणा ।
तत्र स्वयम्बरे रेजे स्थिता मध्ये रमेव सा

mālāṃ hiraṇmayīṃ ramyāmādāya śubhalakṣaṇā |
tatra svayambare reje sthitā madhye rameva sā

बभ्राम सा सभां सर्वां मालामादाय सुव्रता ।
वरमन्वेषती तत्र स्वात्माभीष्टं नृपात्मजा

babhrāma sā sabhāṃ sarvāṃ mālāmādāya suvratā |
varamanveṣatī tatra svātmābhīṣṭaṃ nṛpātmajā

वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा ।
दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा

vānarāsyaṃ viṣṇutanuṃ muniṃ dṛṣṭvā cukopa sā |
dṛṣṭiṃ nivārya ca tataḥ prasthitā prītamānasā

न दृष्ट्वा स्ववरं तत्र त्रस्तासीन्मनसेप्सितम् ।
अंतस्सभास्थिता कस्मिन्नर्पयामास न स्रजम्

na dṛṣṭvā svavaraṃ tatra trastāsīnmanasepsitam |
aṃtassabhāsthitā kasminnarpayāmāsa na srajam

एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम नृपाकृतिः ।
न दृष्टः कैश्चिदपरैः केवलं सा ददर्श हि

etasminnaṃtare viṣṇurājagāma nṛpākṛtiḥ |
na dṛṣṭaḥ kaiścidaparaiḥ kevalaṃ sā dadarśa hi

अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा ।
अर्पयामास तत्कण्ठे तां मालां वरवर्णिनी

atha sā taṃ samālokya prasannavadanāmbujā |
arpayāmāsa tatkaṇṭhe tāṃ mālāṃ varavarṇinī

तामादाय ततो विष्णू राजरूपधरः प्रभुः ।
अंतर्धानमगात्सद्यस्स्वस्थानं प्रययौ किल

tāmādāya tato viṣṇū rājarūpadharaḥ prabhuḥ |
aṃtardhānamagātsadyassvasthānaṃ prayayau kila

सर्वे राजकुमाराश्च निराशाः श्रीमतीम्प्रति ।
मुनिस्तु विह्वलोऽतीव बभूव मदनातुरः

sarve rājakumārāśca nirāśāḥ śrīmatīmprati |
munistu vihvalo'tīva babhūva madanāturaḥ

तदा तावूचतुस्सद्यो नारदं स्वरविह्वलम् ।
विप्ररूपधरौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ

tadā tāvūcatussadyo nāradaṃ svaravihvalam |
viprarūpadharau rudragaṇau jñānaviśāradau

हे नारदमुने त्वं हि वृथा मदनमोहितः ।
तल्लिप्सुस्स्वमुखं पश्य वानरस्येव गर्हितम्

he nāradamune tvaṃ hi vṛthā madanamohitaḥ |
tallipsussvamukhaṃ paśya vānarasyeva garhitam

इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् ।
मुखं ददर्श मुकुरे शिवमायाविमोहितः

ityākarṇya tayorvākyaṃ nārado vismito'bhavat |
mukhaṃ dadarśa mukure śivamāyāvimohitaḥ

स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा चुक्रोध सत्वरम् ।
शापन्ददौ तयोस्तत्र गणयोर्मोहितो मुनिः

svamukhaṃ vānarasyeva dṛṣṭvā cukrodha satvaram |
śāpandadau tayostatra gaṇayormohito muniḥ

युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि ।
भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ वै तदाकृती

yuvāṃ mamopahāsaṃ vai cakraturbrāhmaṇasya hi |
bhavetāṃ rākṣasau vipravīryajau vai tadākṛtī

श्रुत्वा हरगणावित्थं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ ।
न किंचिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम्

śrutvā haragaṇāvitthaṃ svaśāpaṃ jñānisattamau |
na kiṃcidūcatustau hi munimājñāya mohitam

स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम् ।
चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा

svasthānaṃ jagmaturviprā udāsīnau śivastutim |
cakraturmanyamānau vai śivecchāṃ sakalāṃ sadā