Chapter 38: The quarrel of Dadhichi and King Kshuva

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विधेरमितधीमतः ।
पप्रच्छ नारदः प्रीत्या विस्मितस्तं द्विजोत्तमः

ityākarṇya vacastasya vidheramitadhīmataḥ |
papraccha nāradaḥ prītyā vismitastaṃ dvijottamaḥ

शिवं विहाय दक्षस्य सुरैर्यज्ञं हरिर्गतः ।
हेतुना केन तद् ब्रूहि यत्रावज्ञाऽ भवत्ततः

śivaṃ vihāya dakṣasya surairyajñaṃ harirgataḥ |
hetunā kena tad brūhi yatrāvajñā' bhavattataḥ

जानाति किं स शंभुं नो हरिः प्रलयविक्रमम् ।
रणं कथं च कृतवान् तद्गणैरबुधो यथा

jānāti kiṃ sa śaṃbhuṃ no hariḥ pralayavikramam |
raṇaṃ kathaṃ ca kṛtavān tadgaṇairabudho yathā

एष मे संशयो भूयांस्तं छिंधि करुणानिधे ।
चरितं ब्रूहि शंभोस्तु चित्तोत्साहकरं प्रभो

eṣa me saṃśayo bhūyāṃstaṃ chiṃdhi karuṇānidhe |
caritaṃ brūhi śaṃbhostu cittotsāhakaraṃ prabho

द्विजवर्य शृणु प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः ।
यत्पृच्छते कुर्वतश्च सर्वसंशयहारकम्

dvijavarya śṛṇu prītyā caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yatpṛcchate kurvataśca sarvasaṃśayahārakam

दधीचस्य मुनेः शापाद्भ्रष्टज्ञानो हरिः पुरा ।
सामरो दक्षयज्ञं वै गतः क्षुवसहायकृत्

dadhīcasya muneḥ śāpādbhraṣṭajñāno hariḥ purā |
sāmaro dakṣayajñaṃ vai gataḥ kṣuvasahāyakṛt

किमर्थं शप्तवान्विष्णुं दधीचो मुनिसत्तमः ।
कोपाकारः कृतस्तस्य हरिणा तत्सहायिना

kimarthaṃ śaptavānviṣṇuṃ dadhīco munisattamaḥ |
kopākāraḥ kṛtastasya hariṇā tatsahāyinā

समुत्पन्नो महातेजा राजा क्षुव इति स्मृतः ।
अभून्मित्रं दधीचस्य मुनीन्द्रस्य महाप्रभोः

samutpanno mahātejā rājā kṣuva iti smṛtaḥ |
abhūnmitraṃ dadhīcasya munīndrasya mahāprabhoḥ

चिरात्तपःप्रसंगाद्वै वादः क्षुवदधीचयोः ।
महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेष्वभवत्पुरा

cirāttapaḥprasaṃgādvai vādaḥ kṣuvadadhīcayoḥ |
mahānarthakaraḥ khyātastrilokeṣvabhavatpurā

तत्र त्रिवर्णतः श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः ।
इति प्राह दधीचो हि शिवभक्तस्तु वेदवित्

tatra trivarṇataḥ śreṣṭho vipra eva na saṃśayaḥ |
iti prāha dadhīco hi śivabhaktastu vedavit

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुने ।
क्षुवः प्राहेति नृपतिः श्रीमदेन विमोहितः

tacchrutvā vacanaṃ tasya dadhīcasya mahāmune |
kṣuvaḥ prāheti nṛpatiḥ śrīmadena vimohitaḥ

अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ।
तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः

aṣṭānāṃ lokapālānāṃ vapurdhārayate nṛpaḥ |
tasmānnṛpo variṣṭho hi varṇāśramapatiḥ prabhuḥ

सर्वदेवमयो- राजा श्रुति प्राहेति तत्परा ।
महती देवता या सा सोहमेव ततो मुने

sarvadevamayo- rājā śruti prāheti tatparā |
mahatī devatā yā sā sohameva tato mune

तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम् ।
नावमंतव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया

tasmādviprādvaro rājā cyavaneya vicāryatām |
nāvamaṃtavya evātaḥ pūjyo'haṃ sarvathā tvayā

श्रुत्वा तथा मतं तस्य क्षुवस्य मुनिसत्तमः ।
श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं चुकोपातीव भार्गवः

śrutvā tathā mataṃ tasya kṣuvasya munisattamaḥ |
śrutismṛtiviruddhaṃ taṃ cukopātīva bhārgavaḥ

अथ क्रुद्धो महातेजा गौरवाच्चात्मनो मुने ।
अताडयत्क्षुवं मूर्ध्नि दधीचो वाममुष्टितः

atha kruddho mahātejā gauravāccātmano mune |
atāḍayatkṣuvaṃ mūrdhni dadhīco vāmamuṣṭitaḥ

वज्रेण तं च चिच्छेद दधीचं ताडितः क्षुवः ।
जगर्जातीव संक्रुद्धो ब्रह्मांडाधिपतिः कुधीः

vajreṇa taṃ ca ciccheda dadhīcaṃ tāḍitaḥ kṣuvaḥ |
jagarjātīva saṃkruddho brahmāṃḍādhipatiḥ kudhīḥ

पपात भूमौ निहतो तेन वज्रेण भार्गवः ।
शुक्रं सस्मार क्षुवकृद्भार्गवस्य कुलंधरः

papāta bhūmau nihato tena vajreṇa bhārgavaḥ |
śukraṃ sasmāra kṣuvakṛdbhārgavasya kulaṃdharaḥ

शुक्रोथ संधयामास ताडितं च क्षुवेन तु ।
योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम्

śukrotha saṃdhayāmāsa tāḍitaṃ ca kṣuvena tu |
yogī dadhīcasya tadā dehamāgatya sadrutam

संधाय पूर्ववद्देहं दधीचस्याह भार्गवः ।
शिवभक्ताग्रणीर्भृत्यं जयविद्याप्रवर्तकः

saṃdhāya pūrvavaddehaṃ dadhīcasyāha bhārgavaḥ |
śivabhaktāgraṇīrbhṛtyaṃ jayavidyāpravartakaḥ

दधीच तात संपूज्य शिवं सर्वेश्वरं प्रभुम् ।
महामृत्युंजयं मंत्रं श्रौतमग्र्यं वदामि ते

dadhīca tāta saṃpūjya śivaṃ sarveśvaraṃ prabhum |
mahāmṛtyuṃjayaṃ maṃtraṃ śrautamagryaṃ vadāmi te

त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यं पितरं प्रभुम् ।
त्रिमंडलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम्

tryambakaṃ yajāmahe trailokyaṃ pitaraṃ prabhum |
trimaṃḍalasya pitaraṃ triguṇasya maheśvaram

त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः ।
त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः

tritattvasya trivahneśca tridhābhūtasya sarvataḥ |
tridivasya tribāhośca tridhābhūtasya sarvataḥ

त्रिदेवस्य महादेवस्सुगंधि पुष्टिवर्द्धनम् ।
सर्वभूतेषु सर्वत्र त्रिगुणेषु कृतौ यथा

tridevasya mahādevassugaṃdhi puṣṭivarddhanam |
sarvabhūteṣu sarvatra triguṇeṣu kṛtau yathā

इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च ।
पुष्पे सुगंधिवत्सूरस्सुगंधिममरेश्वरः

indriyeṣu tathānyeṣu deveṣu ca gaṇeṣu ca |
puṣpe sugaṃdhivatsūrassugaṃdhimamareśvaraḥ

पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात्पुरुषाद्वै द्विजोत्तम ।
महदादिविशेषांतविकल्पश्चापि सुव्रत

puṣṭiśca prakṛteryasmātpuruṣādvai dvijottama |
mahadādiviśeṣāṃtavikalpaścāpi suvrata

विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनां च महामुने ।
इन्द्रियस्य च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्द्धनः

viṣṇoḥ pitāmahasyāpi munīnāṃ ca mahāmune |
indriyasya ca devānāṃ tasmādvai puṣṭivarddhanaḥ

तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसापि वा ।
स्वाध्यायेन च योगेन ध्यानेन च प्रजापते

taṃ devamamṛtaṃ rudraṃ karmaṇā tapasāpi vā |
svādhyāyena ca yogena dhyānena ca prajāpate

सत्येनान्येन सूक्ष्माग्रान्मृत्युपाशाद्भवः स्वयम् ।
वंधमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः

satyenānyena sūkṣmāgrānmṛtyupāśādbhavaḥ svayam |
vaṃdhamokṣakaro yasmādurvārukamiva prabhuḥ

मृतसंजीवनीमन्त्रो मम सर्वोत्तमः स्मृतः ।
एवं जपपरः प्रीत्या नियमेन शिवं स्मरन्

mṛtasaṃjīvanīmantro mama sarvottamaḥ smṛtaḥ |
evaṃ japaparaḥ prītyā niyamena śivaṃ smaran

जप्त्वा हुत्वाभिमंत्र्यैव जलं पिब दिवानिशम् ।
शिवस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं क्वचित्

japtvā hutvābhimaṃtryaiva jalaṃ piba divāniśam |
śivasya sannidhau dhyātvā nāsti mṛtyubhayaṃ kvacit

कृत्वा न्यासादिकं सर्वं संपूज्य विधिवच्छिवम् ।
संविधायेदं निर्व्यग्रश्शंकरं भक्तवत्सलम्

kṛtvā nyāsādikaṃ sarvaṃ saṃpūjya vidhivacchivam |
saṃvidhāyedaṃ nirvyagraśśaṃkaraṃ bhaktavatsalam

ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन्मनुम् ।
सिद्ध मन्त्रो भवेद्धीमान् यावच्छंभुप्रभावतः

dhyānamasya pravakṣyāmi yathā dhyātvā japanmanum |
siddha mantro bhaveddhīmān yāvacchaṃbhuprabhāvataḥ

हस्तांभोजयुगस्थकुंभयुगलादुद्धृत्यतोयं शिरस्सिंचंतं करयोर्युगेन दधतं स्वांकेभकुंभौ करौ ।
अक्षस्रङ्मृगहस्तमंबुजगतं मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषार्द्रतनुं भजे सगिरिजं त्र्यक्षं च मृत्युंजयम्

hastāṃbhojayugasthakuṃbhayugalāduddhṛtyatoyaṃ śirassiṃcaṃtaṃ karayoryugena dadhataṃ svāṃkebhakuṃbhau karau |
akṣasraṅmṛgahastamaṃbujagataṃ mūrddhasthacandrasravatpīyūṣārdratanuṃ bhaje sagirijaṃ tryakṣaṃ ca mṛtyuṃjayam

उपदिश्येति शुक्रः स्वं दधीचिं मुनिसत्तमम् ।
स्वस्थानमगमत्तात संस्मरञ् शंकरं प्रभुम्

upadiśyeti śukraḥ svaṃ dadhīciṃ munisattamam |
svasthānamagamattāta saṃsmarañ śaṃkaraṃ prabhum

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचो हि महामुनिः ।
वनं जगाम तपसे महाप्रीत्या शिवं स्मरन्

tasya tadvacanaṃ śrutvā dadhīco hi mahāmuniḥ |
vanaṃ jagāma tapase mahāprītyā śivaṃ smaran

तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् ।
तं मनुं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन्

tatra gatvā vidhānena mahāmṛtyuṃjayābhidham |
taṃ manuṃ prajapan prītyā tapastepe śivaṃ smaran

तन्मनुं सुचिरं जप्त्वा तपसाराध्य शंकरम् ।
शिवं संतोषयामास महामृत्युंजयं हि सः

tanmanuṃ suciraṃ japtvā tapasārādhya śaṃkaram |
śivaṃ saṃtoṣayāmāsa mahāmṛtyuṃjayaṃ hi saḥ

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा तज्जपाद्भक्तवत्सलः ।
आविर्बभूव पुरतस्तस्य प्रीत्या महामुने

atha śaṃbhuḥ prasannātmā tajjapādbhaktavatsalaḥ |
āvirbabhūva puratastasya prītyā mahāmune

तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शंभुं स मुमोद मुनीश्वरः ।
प्रणम्य विधिवद्भक्त्या तुष्टाव सुकृतांजलिः

taṃ dṛṣṭvā svaprabhuṃ śaṃbhuṃ sa mumoda munīśvaraḥ |
praṇamya vidhivadbhaktyā tuṣṭāva sukṛtāṃjaliḥ

अथ प्रीत्या शिवस्तात प्रसन्नश्च्यावनिं मुने ।
वरं ब्रूहीति स प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

atha prītyā śivastāta prasannaścyāvaniṃ mune |
varaṃ brūhīti sa prāha suprasannena cetasā

तच्छुत्वा शंभुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः ।
सांजलिर्नतकः प्राह शंकरं भक्तवत्सलम्

tacchutvā śaṃbhuvacanaṃ dadhīco bhaktasattamaḥ |
sāṃjalirnatakaḥ prāha śaṃkaraṃ bhaktavatsalam

देवदेव महादेव मह्यं देहि वरत्रयम् ।
वज्रास्थित्वादवध्यत्वमदीनत्वं हि सर्वतः

devadeva mahādeva mahyaṃ dehi varatrayam |
vajrāsthitvādavadhyatvamadīnatvaṃ hi sarvataḥ

तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः ।
वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति

taduktavacanaṃ śrutvā prasannaḥ parameśvaraḥ |
varatrayaṃ dadau tasmai dadhīcāya tathāstviti

वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानंदश्च महामुनिः ।
क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः

varatrayaṃ śivātprāpya sānaṃdaśca mahāmuniḥ |
kṣuvasthānaṃ jagāmāśu vedamārge pratiṣṭhitaḥ

प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् ।
अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि

prāpyāvadhyatvamugrātsa vajrāsthitvamadīnatām |
atāḍayacca rājendraṃ pādamūlena mūrddhani

क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः ।
क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः

kṣuvo dadhīcaṃ vajreṇa jaghānorasyatho nṛpaḥ |
krodhaṃ kṛtvā viśeṣeṇa viṣṇugauravagarvitaḥ

नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः ।
प्रभावात्परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये

nābhūnnāśāya tadvajraṃ dadhīcasya mahātmanaḥ |
prabhāvātparameśasya dhātṛputro visismiye

दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यंतपरप्रभावम् ।
क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः

dṛṣṭvāpyavadhyatvamadīnatāṃ ca vajrasya cātyaṃtaparaprabhāvam |
kṣuvo dadhīcasya munīśvarasya visismiye cetasi dhātṛputraḥ

आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा ।
प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन

ārādhayāmāsa hariṃ mukundamindrānujaṃ kānanamāśu gatvā |
prapannapālaśca parājito hi dadhīcamṛtyuṃjayasevakena

पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः ।
प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः

pūjayā tasya santuṣṭo bhagavān madhusūdanaḥ |
pradadau darśanaṃ tasmai divyaṃ vai garuḍadhvajaḥ

दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्

divyena darśanenaiva dṛṣṭvā devaṃ janārdanam |
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiḥ praṇamya garuḍadhvajam

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवमजेयमीशम् ।
विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

sampūjya caivaṃ tridaśeśvarādyaiḥ stutaṃ devamajeyamīśam |
vijñāpayāmāsa nirīkṣya bhaktyā janārdanāya praṇipatya mūrdhnā

भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः ।
धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

bhagavan brāhmaṇaḥ kaściddadhīca iti viśrutaḥ |
dharmavettā vinītātmā sakhā mama purābhavat

अवध्यस्सर्वदा सर्वैश्शंकरस्य प्रभावतः ।
तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम्

avadhyassarvadā sarvaiśśaṃkarasya prabhāvataḥ |
tamārādhya mahādevaṃ mṛtyuṃjayamanāmayam

सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि ।
ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः

sāvajñaṃ vāmapādena mama mūrdhni sadasyapi |
tāḍayāmāsa vegena sa dadhīco mahātapāḥ

उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः ।
मृत्युंजयाप्त सुवरो गर्वितो ह्यतुलं हरिः

uvāca taṃ ca garveṇa na bibhemīti sarvataḥ |
mṛtyuṃjayāpta suvaro garvito hyatulaṃ hariḥ

अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः ।
सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

atha jñātvā dadhīcasya hyavadhyatvaṃ mahātmanaḥ |
sasmārāsya maheśasya prabhāvamatulaṃ hariḥ

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह क्षुवं विधिसुतं द्रुतम् ।
विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमण्वपि कुत्रचित्

evaṃ smṛtvā hariḥ prāha kṣuvaṃ vidhisutaṃ drutam |
viprāṇāṃ nāsti rājendra bhayamaṇvapi kutracit

विशेषाद्रुद्रभक्तानां भयं नास्ति च भूपते ।
दुःखं करोति विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

viśeṣādrudrabhaktānāṃ bhayaṃ nāsti ca bhūpate |
duḥkhaṃ karoti viprasya śāpārthaṃ sasurasya me

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् ।
विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

bhavitā tasya śāpena dakṣayajñe sureśvarāt |
vināśo mama rājendra punarutthānameva ca

तस्मात्समेत्य राजेन्द्र सर्वयज्ञो न भूयते ।
करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

tasmātsametya rājendra sarvayajño na bhūyate |
karomi yatnaṃ rājendra dadhīcavijayāya te

श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः ।
तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः

śrutvā vākyaṃ kṣuvaḥ prāha tathāstviti harernṛpaḥ |
tasthau tatraiva tatprītyā tatkāmotsukamānasaḥ