Chapter 49: The homa, Brahma's delusion and the Valakhilyas

अथो ममाज्ञया विप्रैस्संस्थाप्यानलमीश्वरः ।
होमं चकार तत्रैवमङ्के संस्थाप्य पार्वतीम्

atho mamājñayā vipraissaṃsthāpyānalamīśvaraḥ |
homaṃ cakāra tatraivamaṅke saṃsthāpya pārvatīm

ऋग्यजुस्साममन्त्रैश्चाहुतिं वह्नौ ददौ शिवः ।
लाजाञ्जलिं ददौ कालीभ्राता मैनाकसंज्ञकः

ṛgyajussāmamantraiścāhutiṃ vahnau dadau śivaḥ |
lājāñjaliṃ dadau kālībhrātā mainākasaṃjñakaḥ

अथ काली शिवश्चोभौ चक्रतुर्विधिवन्मुदा ।
वह्निप्रदक्षिणां तात लोकाचारं विधाय च

atha kālī śivaścobhau cakraturvidhivanmudā |
vahnipradakṣiṇāṃ tāta lokācāraṃ vidhāya ca

तत्राद्भुतमलञ्चक्रे चरितं गिरिजापतिः ।
तदेव शृणु देवर्षे तवस्नेहाद्ब्रवीम्यहम्

tatrādbhutamalañcakre caritaṃ girijāpatiḥ |
tadeva śṛṇu devarṣe tavasnehādbravīmyaham

तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः ।
अपश्यञ्चरणे देव्या नखेन्दुञ्च मनोहरम्

tasminnavasare cāhaṃ śivamāyāvimohitaḥ |
apaśyañcaraṇe devyā nakhenduñca manoharam

दर्शनात्तस्य च तदाऽभूवं देवमुने ह्यहम् ।
मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः

darśanāttasya ca tadā'bhūvaṃ devamune hyaham |
madanena samāviṣṭo'tīva kṣubhitamānasaḥ

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः ।
ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

muhurmuhurapaśyaṃ vai tadaṃgaṃ smaramohitaḥ |
tatastaddarśanātsadyo vīryaṃ me prācyutadbhuvi

रेतसा क्षरता तेन लज्जितोहं पितामहः ।
मुने व्यमर्द तच्छिन्नं चरणाभ्यां हि गोपयन्

retasā kṣaratā tena lajjitohaṃ pitāmahaḥ |
mune vyamarda tacchinnaṃ caraṇābhyāṃ hi gopayan

तज्ज्ञात्वा च महादेवश्चुकोपातीव नारद ।
हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं वां विधिं काममोहितम्

tajjñātvā ca mahādevaścukopātīva nārada |
hantumaicchattadā śīghraṃ vāṃ vidhiṃ kāmamohitam

हाहाकारो महानासीत्तत्र सर्वत्र नारद ।
जनाश्च कम्पिरे सर्व्वे भय मायाति विश्वभृत्

hāhākāro mahānāsīttatra sarvatra nārada |
janāśca kampire sarvve bhaya māyāti viśvabhṛt

ततस्तंन्तुष्टुवुश्शम्भुं विष्ण्वाद्या निर्जरा मुने ।
सकोपम्प्रज्वलन्तन्तन्तेजसा हन्तुमुद्यतम्

tatastaṃntuṣṭuvuśśambhuṃ viṣṇvādyā nirjarā mune |
sakopamprajvalantantantejasā hantumudyatam

देवदेव जगद्व्यापिन्परमेश सदाशिव ।
जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय

devadeva jagadvyāpinparameśa sadāśiva |
jagadīśa jagannātha samprasīda jaganmaya

सर्वेषामपि भावानान्त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ।
निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः

sarveṣāmapi bhāvānāntvamātmā heturīśvaraḥ |
nirvikāro'vyayo nityo nirvikalpo'kṣaraḥ paraḥ

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहम्बहिः ।
यतोऽव्ययः सनैतानि तत्सत्यम्ब्रह्म चिद्भवान्

ādyantāvasya yanmadhyamidamanyadahambahiḥ |
yato'vyayaḥ sanaitāni tatsatyambrahma cidbhavān

तवैव चरणाम्भोजम्मुक्तिकामा दृढव्रताः ।
विसृज्योभयतस्संगं मुनयस्समुपासते

tavaiva caraṇāmbhojammuktikāmā dṛḍhavratāḥ |
visṛjyobhayatassaṃgaṃ munayassamupāsate

त्वम्ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणम्परम् ।
आनंदमात्रमव्यग्रमविकारमनात्मकम्

tvambrahma pūrṇamamṛtaṃ viśokaṃ nirguṇamparam |
ānaṃdamātramavyagramavikāramanātmakam

विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमनस्य हि ।
तदपेक्षतयात्मेशोऽनपेक्षस्सर्वदा विभुः

viśvasya heturudayasthitisaṃyamanasya hi |
tadapekṣatayātmeśo'napekṣassarvadā vibhuḥ

एकस्त्वमेव सदसद्वयमद्वयमेव च ।
स्वर्णं कृताकृतमिव वस्तुभेदो न चैव हि

ekastvameva sadasadvayamadvayameva ca |
svarṇaṃ kṛtākṛtamiva vastubhedo na caiva hi

अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विकल्पो विदितो यतः ।
तस्माद्भ्रमप्रतीकारो निरुपाधेर्न हि स्वतः

ajñānatastvayi janairvikalpo vidito yataḥ |
tasmādbhramapratīkāro nirupādherna hi svataḥ

धन्या वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः ।
दृढभक्तजनानन्दप्रदश्शम्भो दयां कुरु

dhanyā vayaṃ maheśāna tava darśanamātrataḥ |
dṛḍhabhaktajanānandapradaśśambho dayāṃ kuru

त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान् ।
विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः

tvamādistvamanādiśca prakṛtestvaṃ paraḥ pumān |
viśveśvaro jagannātho nirvikāraḥ parātparaḥ

योऽयं ब्रह्मास्तिऽ रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः ।
त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुस्सत्त्वेन पुरुषोत्तमः

yo'yaṃ brahmāsti' rajasā viśvamūrtiḥ pitāmahaḥ |
tvatprasādātprabho viṣṇussattvena puruṣottamaḥ

कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणः परः ।
सदा शिवो महेशानस्सर्वव्यापी महेश्वरः

kālāgnirudrastamasā paramātmā guṇaḥ paraḥ |
sadā śivo maheśānassarvavyāpī maheśvaraḥ

व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

vyaktaṃ mahacca bhūtādistanmātrāṇīndriyāṇi ca |
tvayaivādhiṣṭhitānyeva viśvamūrte maheśvara

महादेव परेशान करुणाकर शंकर ।
प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम

mahādeva pareśāna karuṇākara śaṃkara |
prasīda devadeveśa prasīda puruṣottama

वासांसि सागरास्सप्त दिशश्चैव महाभुजाः ।
द्यौर्मूर्द्धा ते विभोर्नाभिः खं वायुर्नासिका ततः

vāsāṃsi sāgarāssapta diśaścaiva mahābhujāḥ |
dyaurmūrddhā te vibhornābhiḥ khaṃ vāyurnāsikā tataḥ

चक्षूंष्यग्नी रविस्सोमः केशा मेघास्तव प्रभो ।
नक्षत्रतारकाद्याश्च ग्रहाश्चैव विभूषणम्

cakṣūṃṣyagnī ravissomaḥ keśā meghāstava prabho |
nakṣatratārakādyāśca grahāścaiva vibhūṣaṇam

कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर ।
वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसा चापि शंकर

kathaṃ stoṣyāmi deveśa tvāṃ vibho parameśvara |
vācāmagocaro'si tvaṃ manasā cāpi śaṃkara

पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये ।
त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः

pañcāsyāya ca rudrāya pañcāśatkoṭimūrtaye |
tryadhipāya variṣṭhāya vidyātattvāya te namaḥ

अनिदेंश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालाय रूपिणे ।
अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमोनमः

anideṃśyāya nityāya vidyujjvālāya rūpiṇe |
agnivarṇāya devāya śaṃkarāya namonamaḥ

विद्युत्कोटिप्रतीकाशमष्टकोणं सुशोभनम् ।
रूपमास्थाय लोकेऽस्मिन्संस्थिताय नमो नमः

vidyutkoṭipratīkāśamaṣṭakoṇaṃ suśobhanam |
rūpamāsthāya loke'sminsaṃsthitāya namo namaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नः परमेश्वरः ।
ब्रह्मणो मे ददौ शीघ्रमभयं भक्तवत्सलः

ityākarṇya vacasteṣāṃ prasannaḥ parameśvaraḥ |
brahmaṇo me dadau śīghramabhayaṃ bhaktavatsalaḥ

अथ सर्वे सुरास्तत्र विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा ।
अभवन्सुस्मितास्तात चक्रुश्च परमोत्सवम्

atha sarve surāstatra viṣṇvādyā munayastathā |
abhavansusmitāstāta cakruśca paramotsavam

मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः ।
अभवन्कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः

mama tadretasā tāta marditena muhurmuhuḥ |
abhavankaṇakāstatra bhūriśaḥ paramojjvalāḥ

ऋषयो बहवो जाता वालखिल्यास्सहस्रशः ।
कणकैस्तैश्च वीर्यस्य प्रज्वलद्भिः स्वतेजसा

ṛṣayo bahavo jātā vālakhilyāssahasraśaḥ |
kaṇakaistaiśca vīryasya prajvaladbhiḥ svatejasā

अथ ते ह्यृषयस्सर्वे उपतस्थुस्तदा मुने ।
ममान्तिकं परप्रीत्या तात तातेति चाब्रुवन्

atha te hyṛṣayassarve upatasthustadā mune |
mamāntikaṃ paraprītyā tāta tāteti cābruvan

ईश्वरेच्छाप्रयुक्तेन प्रोक्तास्ते नारदेन हि ।
वालखिल्यास्तु ते तत्र कोपयुक्तेन चेतसा

īśvarecchāprayuktena proktāste nāradena hi |
vālakhilyāstu te tatra kopayuktena cetasā

गच्छध्वं संगता यूयं पर्वतं गन्धमादनम् ।
न स्थातव्यम्भवद्भिश्च न हि वोऽत्र प्रयोजनम्

gacchadhvaṃ saṃgatā yūyaṃ parvataṃ gandhamādanam |
na sthātavyambhavadbhiśca na hi vo'tra prayojanam

तत्र तप्त्वा तपश्चाति भवितारो मुनीश्वराः ।
सूर्य्यशिष्याश्शिवस्यैवाज्ञया मे कथितन्त्विदम्

tatra taptvā tapaścāti bhavitāro munīśvarāḥ |
sūryyaśiṣyāśśivasyaivājñayā me kathitantvidam

इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याश्च पर्वतम् ।
सत्वरम्प्रययुर्नत्वा शंकरं गन्धमादनम्

ityuktāste tadā sarve bālakhilyāśca parvatam |
satvaramprayayurnatvā śaṃkaraṃ gandhamādanam

विष्ण्वादिभिस्तदाभूवं श्वासितोहं मुनीश्वर ।
निर्भयः परमेशानप्रेरितैस्तैर्महात्मभिः

viṣṇvādibhistadābhūvaṃ śvāsitohaṃ munīśvara |
nirbhayaḥ parameśānapreritaistairmahātmabhiḥ

अस्तवञ्चापि सर्वेशं शंकरम्भक्तवत्सलम् ।
सर्वकार्यकरं ज्ञात्वा दुष्टगर्वापहारकम्

astavañcāpi sarveśaṃ śaṃkarambhaktavatsalam |
sarvakāryakaraṃ jñātvā duṣṭagarvāpahārakam

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
त्वमेव कर्ता सर्वस्य भर्ता हर्त्ता च सर्वथा

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
tvameva kartā sarvasya bhartā harttā ca sarvathā

त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् ।
तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः

tvadicchayā hi sakalaṃ sthitaṃ hi sacarācaram |
tantyāṃ yathā balīvardā mayā jñātaṃ viśeṣataḥ

इत्येवमुक्त्वा सोहं वै प्रणामं च कृताञ्जलिः ।
अन्येऽपि तुष्टुवुस्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तं महेश्वरम्

ityevamuktvā sohaṃ vai praṇāmaṃ ca kṛtāñjaliḥ |
anye'pi tuṣṭuvussarve viṣṇvādyāstaṃ maheśvaram

अथाकर्ण्य नुतिं शुद्धां मम दीनतया तदा ।
विष्ण्वादीनाञ्च सर्वेषां प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

athākarṇya nutiṃ śuddhāṃ mama dīnatayā tadā |
viṣṇvādīnāñca sarveṣāṃ prasanno'bhūnmaheśvaraḥ

ददौ सोतिवरं मह्यमभयं प्रीतमानसः ।
सर्वे सुखमतीवापुरत्यमोदमहं मुने

dadau sotivaraṃ mahyamabhayaṃ prītamānasaḥ |
sarve sukhamatīvāpuratyamodamahaṃ mune