Chapter 43: Shiva-jnana, and the Kotirudra Samhita closes

श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् ।
कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्

śrūyatāmṛṣayaḥ sarve śivajñānaṃ yathā śrutam |
kathayāmi mahāguhyaṃ para muktisvarūpakam

कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ।
एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्

kanāradakumārāṇāṃ vyāsasya kapilasya ca |
eteṣāṃ ca samāje tairniścitya samudāhṛtam

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ।
शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता

iti jñānaṃ sadā jñeyaṃ sarvaṃ śivamayaṃ jagat |
śivaḥ sarvamayo jñeyassarvajñena vipaścitā

आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते

ābrahmatṛṇaparyantaṃ yatkiṃciddṛśyate jagat |
tatsarvaṃ śiva evāsti sa devaḥ śiva ucyate

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ।
सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन

yadecchā tasya jāyeta tadā ca kriyate tvidam |
sarvaṃ sa eva jānāti taṃ na jānāti kaścana

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः ।
न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्

racayitvā svayaṃ tacca praviśya dūrataḥ sthitaḥ |
na tatra ca praviṣṭosau nirliptaścitsvarūpavān

यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता ।
वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्

yathā ca jyotiṣaścaiva jalādau pratibiṃbatā |
vastuto na praveśo vai tathaiva ca śivaḥ svayam

वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः ।
अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः

vastutastu svayaṃ sarvaṃ kramo hi bhāsate śubhaḥ |
ajñānaṃ ca materbhedo nāstyanyacca dvayampunaḥ

दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते ।
परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते

darśaneṣu ca sarveṣu matibhedaḥ pradarśyate |
paraṃ vedāntino nityamadvaitaṃ praticakṣate

स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः ।
अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः

svasyāpyaṃśasya jīvāṃśo hyavidyāmohito vaśaḥ |
anyo'hamiti jānāti tayā mukto bhavecchivaḥ

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु ।
चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्

sarvaṃ vyāpya śivaḥ sākṣād vyāpakaḥ sarvajantuṣu |
cetanācetaneśopi sarvatra śaṃkarassvayam

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः ।
वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्

upāyaṃ yaḥ karotyasya darśanārthaṃ vicakṣaṇaḥ |
vedāntamārgamāśritya taddarśanaphalaṃ labhet

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति ।
यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्

yathāgnirvyāpakaścaiva kāṣṭhekāṣṭhe ca tiṣṭhati |
yo vai maṃthati tatkāṣṭhaṃ sa vai paśyatyasaṃśayam

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः ।
स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः

bhaktyādisādhanānīha yaḥ karoti vicakṣaṇaḥ |
sa vai paśyatyavaśyaṃ hi taṃ śivaṃ nātra saṃśayaḥ

शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन ।
भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा

śivaḥśivaḥśivaścaiva nānyadastīti kiṃcana |
bhrāntyā nānāsvarūpo hi bhāsate śaṅkarassadā

यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ।
उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा

yathā samudro mṛccaiva suvarṇamathavā punaḥ |
upādhito hi nānātvaṃ labhate śaṃkarastathā

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ।
केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति

kāryakāraṇayorbhedo vastuto na pravartate |
kevalaṃ bhrāntibuddhyaiva tadābhāve sa naśyati

तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ।
अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति

tadā bījātprarohaśca nānātvaṃ hi prakāśayet |
ante ca bījameva syāttatprarohaśca naśyati

ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ।
तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा

jñānī ca bījameva syātpraroho vikṛtīrmatā |
tannivṛttau punarjñānī nātra kāryā vicāraṇā

सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन ।
कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः

sarvaṃ śivaḥ śivaṃ sarvaṃ nāsti bhedaśca kaścana |
kathaṃ ca vividhaṃ paśyatyekatvaṃ ca kathaṃ punaḥ

यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ।
जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः

yathaikaṃ caiva sūryākhyaṃ jyotirnānāvidhaṃ janaiḥ |
jalādau ca viśeṣeṇa dṛśyate tattathaiva saḥ

सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ।
तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै

sarvatra vyāpakaścaiva sparśatvaṃ na vibadhyate |
tathaiva vyāpako devo badhyate na kvacitsa vai

साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् ।
जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्

sāhaṃkārastathā jīvastanmuktaḥ śaṃkaraḥ svayam |
jīvastucchaḥ karmabhogo nirliptaḥ śaṃkaro mahān

यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना
अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः

yathaikaṃ ca suvarṇādi militaṃ rajatādinā
alpamūlyaṃ prajāyeta tathā jīvo'pyahaṃyutaḥ

यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् ।
पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः

yathaiva hi survaṇādi kṣārādeḥ śodhitaṃ śubham |
pūrvavanmūlyatāṃ yāti tathā jīvo'pi saṃskṛteḥ

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः ।
शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्

prathamaṃ sadguruṃ prāpya bhaktibhāva samanvitaḥ |
śivabuddhyā karotyuccaiḥ pūjanaṃ smaraṇādikam

तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ।
तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा

tadbudhyā dehato yāti sarvapāpādiko malaḥ |
tadā'jñānaṃ ca naśyeta jñānavāñjāyate yadā

तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ।
शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः

tadāhaṃkāranirmukto jīvo nirmalabuddhimān |
śaṅkarasya prasādena prayāti śaṅkaratāmpunaḥ

यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ।
तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्

yathā''darśasvarūpe ca svīyarūpaṃ pradṛśyate |
tathā sarvatragaṃ śambhu paśyatīti suniścitam

जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् ।
प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः

jīvanmuktasya evāsau dehaḥ śīrṇa śive milet |
prārabdhavaśago dehastadbhinno jñānavān mataḥ

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि ।
द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः

śubhaṃ labdhvā na hṛṣyeta kupyellabdhvā'śubhaṃ na hi |
dvaṃdveṣu samatā yasya jñānavānucyate hi saḥ

आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ।
यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः

ātmayogena tattvānāmathavā ca vivekataḥ |
yathā śarīrato yāyāccharīraṃ muktimicchataḥ

सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ।
ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च

sadāśivo vilīyeta mukto virahameva ca |
jñānamūlantathādhyātmyaṃ tasya bhaktiśśivasya ca

भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा ।
श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः

bhakteśca prema saṃproktaṃ premṇaśca śravaṇantathā |
śravaṇāccāpi satsaṃgassatsaṃgācca gururbudhaḥ

सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ।
इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्

sampanne ca tathā jñāne mukto bhavati niścitam |
iti cejjñānavānyo vai śaṃbhumeva sadā bhajet

अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ।
अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा

ananyayā ca bhaktyā vai yuktaḥ śambhuṃ bhajetpunaḥ |
ante ca muktimāyāti nātra kāryā vicāraṇā

अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् ।
शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते

ato'dhiko na devo'sti muktiprāptyai ca śaṃkarāt |
śaraṇaṃ prāpya yaścaiva saṃsārādvinivartate

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ।
निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः

iti me vividhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ ca samāgataiḥ |
niścitya kathitaṃ viprā dhiyā dhāryaṃ prayatnataḥ

प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे ।
विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु

prathamaṃ viṣṇave dattaṃ śaṃbhunā liṃgasanmukhe |
viṣṇunā brahmaṇe dattaṃ brahmaṇā sanakādiṣu

नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ।
व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना

nāradāya tataḥ proktaṃ tajjñānaṃ sanakādibhiḥ |
vyāsāya nāradenoktaṃ tena mahyaṃ kṛpālunā

मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ।
स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्

mayā caiva bhavadbhyaśca bhavadbhirlokahetave |
sthāpanīyaṃ prayatnena śivaprāptikaraṃ ca tat

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ |
gopanīyaṃ prayatnena kimanyacchrotumicchatha

एतच्छुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ।
हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः

etacchutvā tu ṛṣaya ānandaṃ paramaṃ gatāḥ |
harṣagadgadayā vācā natvā te tuṣṭuvurmuhuḥ

व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः ।
श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्

vyāsaśiṣya namaste'stu dhanyastvaṃ śaivasattamaḥ |
śrāvitaṃ naḥ paraṃ vastu śaivaṃ jñānamanuttamam

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ।
सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्

asmākaṃ cetaso bhrāntirgatā hi kṛpayā tava |
santuṣṭāśśivasajjñānaṃ prāpya tvatto vimuktidam

नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।
अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः

nāstikāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca |
abhaktāya maheśasya na cāśuśruṣave dvijāḥ

इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ।
विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्

itihāsapurāṇāni vedācchāstrāṇi cāsakṛt |
vicāryyoddhṛtya tatsāraṃ mahyaṃ vyāsena bhāṣitam

एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्

etacchrutvā hyekavāraṃ bhavetpāpaṃ hi bhasmasāt |
abhakto bhaktimāpnoti bhaktasya bhaktivarddhanam

पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः ।
तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

punaśśrute ca sadbhaktirmuktissyācca śrute punaḥ |
tasmātpunaḥpunaśśrāvyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ

आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् ।
तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्

āvṛttayaḥ paṃca kāryāḥ samuddiśya phalaṃ param |
tatprāpnoti na sandeho vyāsasya vacanaṃ tvidam

न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ।
पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्

na durlabhaṃ hi tasyaiva yenedaṃ śrutamuttamam |
paṃcakṛtvastadāvṛttyā labhyate śivadarśanam

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।
इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः

purātanāśca rājāno viprā vaiśyāśca sattamāḥ |
idaṃ śrutvā paṃcakṛtvo dhiyā siddhiṃ parāṃ gatāḥ

श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।
विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः

śroṣyatyadyāpi yaścedaṃ mānavo bhaktitatparaḥ |
vijñānaṃ śivasaṃjñaṃ vai bhuktiṃ muktiṃ labhecca saḥ

इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ।
समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात

iti tadvacanaṃ śrutvā paramānandamāgatāḥ |
samānarcuśca te bhūtaṃ nānāvastubhirādarāta

नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः

namaskāraiḥ stavaiścaiva svastivācanapūrvakam |
āśīrbhirvarddhayāmāsuḥ saṃtuṣṭāśchinnasaṃśayāḥ

परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ।
शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च

parasparaṃ ca saṃtuṣṭāḥ sūtaste ca subuddhayaḥ |
śaṃbhuṃ devaṃ paraṃ matvā namaṃti sma bhajaṃti ca

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

etacchivasuvijñānaṃ śivasyātipriyaṃ mahat |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ śivabhaktivivarddhanam

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा ।
चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा

iyaṃ hi saṃhitā puṇyā koṭirudrāhvayā parā |
caturthī śiva purāṇasya kathitā me mudāvahā

एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्

etāṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ |
sa bhuktvehākhilānbhogānaṃte paragatiṃ labhet