Chapter 4: Ganga and Atrishvara appear for Anasuya

कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।
जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति

kadācitsa ṛṣiśreṣṭho hyatrirbrahmavidāṃ varaḥ |
jāgṛtaśca jalaṃ dehi pratyuvāca priyāmiti

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।
जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः

sāpi sādhvī tvavaśyaṃ ca gṛhītvātha kamaṇḍalum |
jagāma vipine tatra jalaṃ me nīyate kutaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् ।
इति विस्मयमापन्ना तां गंगां हि ददर्श सा

kiṃ karomi kva gacchāmi kuto nīyeta vai jalam |
iti vismayamāpannā tāṃ gaṃgāṃ hi dadarśa sā

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च सदा हि ताम् ।
गंगा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्

tāmanuvrajatī yāvat sābravīcca sadā hi tām |
gaṃgā saridvarā devī bibhratī sundarāṃ tanum

प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना ।
धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्

prasannāsmi ca te devi kutra yāsi vadādhunā |
dhanyā tvaṃ subhage satyaṃ tavājñāṃ ca karomyaham

तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी ।
प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः

tadvacaśca tadā śrutvā ṛṣipatnī tapasvinī |
pratyuvāca vacaḥ prītyā svayaṃ sucakitā dvijāḥ

का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ।
तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती

kā tvaṃ kamalapatrākṣi kuto vā tvaṃ samāgatā |
tathyaṃ brūhi kṛpāṃ kṛtvā sādhvī supravadā satī

इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः ।
सरिद्वरा दिव्यरूपा गंगा वाक्यमथाब्रवीत्

ityukte ca tayā tatra munipatnyā munīśvarāḥ |
saridvarā divyarūpā gaṃgā vākyamathābravīt

स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ।
साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ

svāminaḥ sevanaṃ dṛṣṭvā śivasya ca parātmanaḥ |
sādhvi dharmaṃ ca te dṛṣṭvā sthitāsmi tava sannidhau

अहं गंगा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते ।
वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्

ahaṃ gaṃgā samāyātā bhajanātte śucismite |
vaśībhūtā hyahaṃ jātā yadicchasi vṛṇīṣva tat

इत्युक्ते गंगया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ।
उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाऽधुना

ityukte gaṃgayā sādhvī namaskṛtya puraḥ sthitā |
uvāceti jalaṃ dehi cetprasannā mamā'dhunā

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्ष्विति साऽब्रवीत् ।
शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः

ityetadvacanaṃ śrutvā gartaṃ kurṣviti sā'bravīt |
śīghraṃ cāyācca tatkṛtvā sthitā tatkṣaṇamātrataḥ

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ।
आश्चर्य्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया

tatra sā ca praviṣṭā ca jalarūpamabhūttadā |
āścaryyaṃ paramaṃ gatvā gṛhītaṃ ca jalaṃ tayā

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ।
अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्

uvāca vacanaṃ caitallokānāṃ sukhahetave |
anasūyā muneḥ patnī divyarūpāṃ saridvarām

यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपामयि ।
स्थातव्यं च त्वया तावन्मत्स्वामी यावदा व्रजेत्

yadi tvaṃ suprasannā me vartase ca kṛpāmayi |
sthātavyaṃ ca tvayā tāvanmatsvāmī yāvadā vrajet

इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् ।
गंगोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे

iti śrutvānasūyāyā vacanaṃ sukhadaṃ satām |
gaṃgovāca prasannāti hyatrerdāsyasi me'naghe

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनपायि कृतन्तथा ।
स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता

ityukte ca tayā tatra hyanapāyi kṛtantathā |
svāmine tajjalaṃ divyaṃ dattvā tatpurataḥ sthitā

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ।
पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह

sa ṛṣiścāpi suprītyā svācamya vidhipūrvakam |
papau divyaṃ jalaṃ tacca pītvā sukhamavāpa ha

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ।
विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्

aho nityaṃ jalaṃ yacca pīyate tajjalaṃ na hi |
vicāryeti ca tenāśu paritaścāvalokitam

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा ।
उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः

śuṣkānvṛkṣānsamālokya diśo rūkṣatarāstathā |
uvāca tāmṛṣiśreṣṭho na jātaṃ varṣaṇaṃ punaḥ

तदुक्तं तत्समाकर्ण्य नेतिनेति प्रियान्तदा ।
तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया

taduktaṃ tatsamākarṇya netineti priyāntadā |
tāmuvāca punaḥ so'pi jalaṃ nītaṃ kutastvayā

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ।
अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः

ityukte tu tadā tena vismayaṃ paramaṃ gatā |
anasūyā svamanasi sacintā tu munīśvarāḥ

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ।
निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम

nivedyate mayā cedvai tadotkarṣo bhavenmama |
nivedyate yadā naiva vratabhaṅgo bhavenmama

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ।
इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः

nobhayaṃ ca tathā syādvai nivedyaṃ tattathā mama |
iti yāvadvicāryeta tāvatpṛṣṭā punaḥ punaḥ

अथानुग्रहतः शंभोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ।
उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते

athānugrahataḥ śaṃbhoḥ prāptabuddhiḥ pativratā |
uvāca śrūyatāṃ svāminyajjātaṃ kathayāmi te

शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ।
गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम्

śaṃkarasya pratāpācca tavaiva sukṛtaistathā |
gaṃgā samāgatātraiva tadīyaṃ salilantvidam

एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ।
प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन्

evaṃ vacastadā śrutvā munirvismayamānasaḥ |
priyāmuvāca suprītyā śaṃkaraṃ manasā smaran

प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ।
ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम्

priye sundari tvaṃ satyamatha vācaṃ vyalīkakām |
bravīṣi ca yathārthaṃ tvaṃ na manye durlabhantvidam

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ।
तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम

asādhyaṃ yogibhiryacca devairapi sadā śubhe |
taccaivādya kathaṃ jātaṃ vismayaḥ paramo mama

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मयेहं न चान्यथा ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिप्रिया

yadyevaṃ dṛśyate cedvai tanmayehaṃ na cānyathā |
iti tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca patipriyā

आगम्यतां मया सार्द्धं त्वया नाथ महामुने ।
सरिद्वराया गंगाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि

āgamyatāṃ mayā sārddhaṃ tvayā nātha mahāmune |
saridvarāyā gaṃgāyā draṣṭumicchā bhavedyadi

इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ।
गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गंगा सरिद्वरा

ityuktvā tu samādāya patiṃ taṃ sā pativratā |
gatā drutaṃ śivaṃ smṛtvā yatra gaṃgā saridvarā

दर्शयामास तां तत्र गंगां पत्ये पतिव्रता ।
गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्

darśayāmāsa tāṃ tatra gaṃgāṃ patye pativratā |
garte ca saṃsthitāṃ tatra svayaṃ divyasvarūpiṇīm

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ।
आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्

tatra gatvā ṛṣiśreṣṭho gartaṃ ca jalapūritam |
ākaṇṭhaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā dhanyeyamiti cābravīt

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ।
इत्युक्तो मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा

kiṃ madīyaṃ tapaścaiva kimanyeṣāṃ punastadā |
ityukto muniśārdūlo bhaktyā tuṣṭāva tāṃ tadā

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ।
आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः

tato hi sa munistatra susnātaḥ subhage jale |
ācamya punarevātra stutiṃ cakre punaḥ punaḥ

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ।
नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता

anasūyāpi saṃsnātā sundare tajjale tadā |
nityaṃ cakre muniḥ karma sānasūyāpi suvratā

ततस्सोवाच तां गंगा गम्यते स्वस्थलं मया ।
इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्

tatassovāca tāṃ gaṃgā gamyate svasthalaṃ mayā |
ityukte ca punaḥ sādhvī tāmuvāca saridvarām

यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ।
त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने

yadi prasannā deveśi yadyasti ca kṛpā mayi |
tvayā stheyaṃ niścalatvādasmindevi tapovane

महतां च स्वभावश्च नांगीकृत्य परित्यजेत् ।
इत्युक्ता च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनःपुनः

mahatāṃ ca svabhāvaśca nāṃgīkṛtya parityajet |
ityuktā ca karau baddhvā tāṃ tuṣṭāva punaḥpunaḥ

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ।
सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु

ṛṣiścāpi tathovāca tvayā stheyaṃ saridvare |
sānukūlā bhava tvaṃ hi sanāthāndevi naḥ kuru

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गंगा सरिद्वरा ।
प्रसन्नमानसा गंगाऽनसूयां वाक्यमब्रवीत्

tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā ramyaṃ gaṃgā saridvarā |
prasannamānasā gaṃgā'nasūyāṃ vākyamabravīt

शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि ।
स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात

śaṃkarārcanasaṃbhūtaphalaṃ varṣasya yacchasi |
svāminaśca tadā sthāsye devānāmupakāraṇāta

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ।
यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च

tathā dānairna me tuṣṭistīrthasnānaistathā ca vai |
yajñaistathātha vā yogairyathā pātivratena ca

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ।
तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति

pativratāṃ yathā dṛṣṭvā manasaḥ prīṇanaṃ bhavet |
tathā nānyairupāyaiśca satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ।
शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता

pativratāṃ striyaṃ dṛṣṭvā pāpanāśo bhavenmama |
śuddhā jātā viśeṣeṇa gaurītulyā pativratā

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ।
तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि

tasmācca yadi lokasya hitāya tatprayacchasi |
tarhyahaṃ sthiratāṃ yāsye yadi kalyāṇamicchasi

इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता ।
गंगायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसंभवम्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā'nasūyā sā pativratā |
gaṃgāyai pradadau puṇyaṃ sarvaṃ tadvarṣasaṃbhavam

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ।
सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्

mahatāṃ ca svabhāvo hi pareṣāṃ hitamāvahet |
suvarṇaṃ candanaṃ cekṣurasastatra nidarśanam

एतद्दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ।
प्रसन्नोभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै

etaddṛṣṭvānasūyaṃ tatkarma pātivrataṃ mahat |
prasannobhūnmahādevaḥ pārthivādāvirāśu vai

दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ।
वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे

dṛṣṭvā te karma sādhvyetat prasanno'smi pativrate |
varaṃ brūhi priye matto yataḥ priyatarāsi me

अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् ।
पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ

atha tau dampatī śaṃbhumabhūtāṃ sundarākṛtim |
pañcavaktrādisaṃyuktaṃ haraṃ prekṣya suvismitau

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ।
अवोचेतां समभ्यर्च्य शंकरं लोकशंकरम्

natvā stutvā karau baddhvā mahābhaktisamanvitau |
avocetāṃ samabhyarcya śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ।
अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव

yadi prasanno deveśa prasannā jagadambikā |
asmiṃstapovane tiṣṭha lokānāṃ sukhado bhava

प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ।
उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः

prasannā ca tadā gaṃgā prasannaśca śivastadā |
ubhau tau ca sthitau tatra yatrāsīdṛṣisattamaḥ

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ।
गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेथ मायया

atrīśvaraśca nāmnāsīdīśvaraḥ paraduḥkhahā |
gaṃgā sāpi sthitā tatra tadā gartetha māyayā

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ।
हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गंगा मन्दाकिनी ह्यभूत्

taddinaṃ hi samārabhya tatrākṣayyajalaṃ sadā |
hastamātre hi tadgarte gaṃgā mandākinī hyabhūt

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुस्सहांगनाः ।
तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ते पुरा निर्गता द्विजाः

tatraiva ṛṣayo divyāḥ samājagmussahāṃganāḥ |
tīrthāttīrthācca te sarve te purā nirgatā dvijāḥ

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ।
युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः

yavāśca vrīhayaścaiva yajñayāgaparāyaṇāḥ |
yuktā ṛṣivaraistaiśca homaṃ cakruśca te janāḥ

कर्मभिस्तैश्च संतुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ।
आनन्दः परमो लोके बभूवातिमुनीश्वराः

karmabhistaiśca saṃtuṣṭā vṛṣṭiṃ cakrurghanāstadā |
ānandaḥ paramo loke babhūvātimunīśvarāḥ

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्ति वर्द्धनम्

atrīśvarasya māhātmyamityuktaṃ vaḥ sukhāvaham |
bhuktimuktipradaṃ sarvakāmadaṃ bhakti varddhanam