Chapter 24: Gautama's inexhaustible pool in the drought

श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् ।
कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया

śrūyatāmṛṣayaḥ śreṣṭhāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm |
kathayāmi yathā vyāsātsadgurośca śrutā mayā

पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः ।
अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी

purā ṛṣivaraścāsīdgautamo nāma viśrutaḥ |
ahalyā nāma tasyāsītpatnī paramadhārmikī

दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः ।
तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा

dakṣiṇasyāṃ diśi hi yo girirbrahmeti saṃjñakaḥ |
tatra tena tapastaptaṃ varṣāṇāma yutaṃ tathā

कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः ।
वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः

kadācicca hyanāvṛṣṭirabhavattatra suvratāḥ |
varṣāṇāṃ ca śataṃ raudrī lokā duḥkhamupāgatāḥ

आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले ।
कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्

ārdraṃ ca pallavaṃ na sma dṛśyate pṛthivītale |
kuto jalaṃ vidṛśyeta jīvānāṃ prāṇadhārakam

तदा ते मुनयश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ।
पक्षिणश्च मृगास्तत्र गताश्चैव दिशो दश

tadā te munayaścaiva manuṣyāḥ paśavastathā |
pakṣiṇaśca mṛgāstatra gatāścaiva diśo daśa

तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः ।
ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्

tāṃ dṛṣṭvā carṣayo viprāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ |
dhyānena ca tadā kecitkālaṃ ninyussudāruṇam

गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् ।
चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः

gautamo'pi svayaṃ tatra varuṇārthe tapaśśubham |
cakāra caiva ṣaṇmāsaṃ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ

ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः ।
प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्

tataśca varuṇastasmai varaṃ dātuṃ samāgatāḥ |
prasanno'smi varaṃ brūhi dadāmi ca vaco'bravīt

ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा ।
ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः

tataśca gautamastaṃ vai vṛṣṭiṃ ca prārthayattadā |
tatassa varuṇastaṃ vai pratyuvāca muniṃ dvijāḥ

देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् ।
अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते

devājñāṃ ca samullaṃghya kathaṃ kuryāmahaṃ ca tām |
anyatprārthaya sujño'si yadahaṃ karavāṇi te

इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः ।
परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत

ityetadvacanaṃ tasya varuṇasya mahātmanaḥ |
paropakārī tacchutvā gotamo vākyamabravīta

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।
यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा

yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama |
yadahaṃ prārthayāmyadya kartavyaṃ hi tvayā tathā

यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम ।
अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्

yatastvaṃ jalarāśīśastasmāddeyaṃ jalaṃ mama |
akṣayaṃ sarvadeveśa divyaṃ nityaphalapradam

इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै ।
उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया

iti saṃprārthitastena varuṇo gautamena vai |
uvāca vacanaṃ tasmai gartaśca kriyatāṃ tvayā

इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः ।
जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः

ityukte ca kṛtastena gartto hastapramāṇataḥ |
jalena pūritastena divyena varuṇena saḥ

अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः ।
गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्

athovāca muniṃ devo varuṇo hi jalādhipaḥ |
gautamaṃ muniśārdūlaṃ paropakṛtiśālinam

अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने ।
तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति

akṣayyaṃ ca jalaṃ te'stu tīrthabhūtaṃ mahāmune |
tava nāmnā ca vikhyātaṃ kṣitāvetadbhaviṣyati

अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् ।
पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्

atra dattaṃ hutaṃ taptaṃ surāṇāṃ yajanaṃ kṛtam |
pitṝṇāṃ ca kṛtaṃ śrāddhaṃ sarvamevākṣayaṃ bhavet

इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा ।
गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः

ityuktāṃtarddadhe devasstutastena maharṣiṇā |
gautamo'pi sukhaṃ prāpa kṛtvānyopakṛtiṃ muniḥ

मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते ।
महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः

maddatto hyāśrayaḥ puṃsāṃ mahattvāyopajāyate |
mahāṃtastatsvarūpaṃ ca paśyaṃti netare'śubhāḥ

यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते ।
महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा

yādṛṅnaraṃ ca seveta tādṛśaṃ phalamaśnute |
mahatassevayocca tvaṃ kṣudrasya kṣudratāṃ tathā

सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता ।
शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता

siṃhasya maṃdire sevā muktāphalakarī matā |
śṛgālamaṃdire sevā tvasthilābhakarī smṛtā

उत्तमानां स्वभावोयं परदुःखासहिष्णुता ।
स्वयं दुखं च संप्राप्तं मन्यतेन्यस्य वार्यते

uttamānāṃ svabhāvoyaṃ paraduḥkhāsahiṣṇutā |
svayaṃ dukhaṃ ca saṃprāptaṃ manyatenyasya vāryate

वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा ।
एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन

vṛkṣāśca hāṭakaṃ caiva caṃdanaṃ cekṣukastathā |
ete bhuvi parārthe ca dakṣā evaṃ na kecana

दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः ।
एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही

dayāluramadasparśa upakārī jitendriyaḥ |
etaiśca puṇyastambhaistu caturbhirdhāryyate mahī

ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा

tataśca gautamastatra jalaṃ prāpya sudurlabham |
nityanaimittikaṃ karma cakāra vidhivattadā

ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा ।
वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः

tato vrīhīnyavāṃścaiva nīvārānapyanekadhā |
vāpayāmāsa tatraiva havanārthaṃ munīśvaraḥ

धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा ।
पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः

dhānyāni vividhānīha vṛkṣāśca vividhāstathā |
puṣpāṇi ca phalānyeva hyāsaṃstatrāyanekaśaḥ

तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः ।
पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्

tacchutvā ṛṣayaścānye tatrāyā tāssahasraśaḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaścānye jīvāśca bahavo'gaman

तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् ।
तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा

tadvanaṃ sundaraṃ hyāsītpṛthivyāṃ maṃḍale param |
tadakṣayakarāyogādanāvṛṣṭirna duḥkhadā

ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः ।
वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः

ṛṣayo'pi vane tatra śubhakarmaparāyaṇāḥ |
vāsaṃ cakruraneke ca śiṣyabhāryyāsutānvitāḥ

धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे ।
आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च

dhānyā ni vāpayāmāsuḥ kālakramaṇahetave |
ānaṃdastadvane hyāsītprabhāvādgautamasya ca