Chapter 22: Kashi held on Shiva's trident

अतःपरं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः ।
विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्

ataḥparaṃ pravakṣyāmi śrūyatāmṛṣisattamāḥ |
viśveśvarasya māhātmyaṃ mahāpātakanāśanam

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् ।
चिदानन्द स्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatyāṃ vastumātrakam |
cidānanda svarūpaṃ ca nirvikāraṃ sanātanam

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोभवत् ।
स एव सगुणो जातश्शिव इत्यभिधीयते

tasyaiva kaivalyaraterdvitīyecchā tatobhavat |
sa eva saguṇo jātaśśiva ityabhidhīyate

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः ।
यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्रीशक्तिस्सा हि कथ्यते

sa eva hi dvidhā jātaḥ puṃstrīrūpaprabhedataḥ |
yaḥ pumānsa śivaḥ khyātaḥ strīśaktissā hi kathyate

चिदानन्देस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ

cidānandesvarūpābhyāṃ puruṣāvapi nirmitau

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः ।
तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः

adṛṣṭābhyāṃ tadā tābhyāṃ svabhāvānmunisattamāḥ |
tāvadṛṣṭvā tadā tau ca svamātṛpitarau dvijāḥ

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ ।
तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः ।
तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततस्सृष्टिरनुत्तमा

mahāsaṃśayamāpannau prakṛtiḥ puruṣaśca tau |
tadā vāṇī samutpannā nirguṇātparamātmanaḥ |
tapaścaiva prakartavyaṃ tatassṛṣṭiranuttamā

तपसस्तु स्थलंनास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना ।
स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतश्शिव

tapasastu sthalaṃnāsti kutrāvābhyāṃ prabho'dhunā |
sthitvā tapaḥ prakartavyaṃ tava śāsanataśśiva

ततश्च तेजसस्सारं पंचक्रोशात्मकं शुभम् ।
सर्वोपकरणैर्युक्तं सुंदरं नगरं तथा

tataśca tejasassāraṃ paṃcakrośātmakaṃ śubham |
sarvopakaraṇairyuktaṃ suṃdaraṃ nagaraṃ tathā

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च ।
अंतरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः

nirmāya preṣitaṃ tatsvaṃ nirguṇena śivena ca |
aṃtarikṣe sthitaṃ tacca puruṣasya samīpataḥ

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः ।
बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलंब्य च

tadadhiṣṭhāya hariṇā sṛṣṭikāmanayā tataḥ |
bahukālaṃ tapastaptaṃ taddhyānamavalaṃbya ca

श्रमेण जलधारश्च विविधाश्चाभवंस्तदा ।
ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किंचिददृश्यत

śrameṇa jaladhāraśca vividhāścābhavaṃstadā |
tābhirvyāptaṃ ca tacchūnyaṃ nānyatkiṃcidadṛśyata

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद्दृश्यतेऽद्भुतम् ।
इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्

tataśca viṣṇunā dṛṣṭaṃ kimetaddṛśyate'dbhutam |
ityāścaryaṃ tadā dṛṣṭvā śirasaḥ kampanaṃ kṛtam

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभो ।
तद्बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका

tataśca patitaḥ karṇānmaṇiśca purataḥ prabho |
tadbabhūva mahattīrthaṃ nāmato maṇikarṇikā

जलौघे प्लाव्यमाना सा पंचक्रोशी यदाभवत ।
निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा

jalaughe plāvyamānā sā paṃcakrośī yadābhavata |
nirguṇena śivenāśu triśūlena dhṛtā tadā

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह ।
तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शंकरशासनात्

viṣṇustatraiva suṣvāpa prakṛtyā svastriyā saha |
tannābhikamalājjāto brahmā śaṃkaraśāsanāt

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिचक्रेऽद्भुता तदा ।
चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्मांडे यत्र निर्मिताः

śivājñāṃ sa samāsādya sṛṣṭicakre'dbhutā tadā |
caturddaśamitā lokā brahmāṃḍe yatra nirmitāḥ

योजनानां च पंचाशत्कोटिसंख्याप्रमाणतः ।
ब्रह्मांडस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः

yojanānāṃ ca paṃcāśatkoṭisaṃkhyāpramāṇataḥ |
brahmāṃḍasyaiva vistāro munibhiḥ parikīrtitaḥ

ब्रह्मांडे कर्मणा बद्धा प्राणिनो मां कथं पुनः ।
प्राप्स्यंतीति विचिन्त्यैतत्पंचक्रोशी विमोचिता

brahmāṃḍe karmaṇā baddhā prāṇino māṃ kathaṃ punaḥ |
prāpsyaṃtīti vicintyaitatpaṃcakrośī vimocitā

इयं च शुभदा लोके कर्म नाशकरी मता ।
मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया

iyaṃ ca śubhadā loke karma nāśakarī matā |
mokṣaprakāśikā kāśī jñānadā mama supriyā

अविमुक्तं स्वयं लिंगं स्थापितं परमात्मना ।
न कदाचित्त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक

avimuktaṃ svayaṃ liṃgaṃ sthāpitaṃ paramātmanā |
na kadācittvayā tyājyamidaṃ kṣetraṃ mamāṃśaka

इत्युक्त्वा च त्रिशूलात्स्वादवतार्य्य हरस्स्वयम् ।
मोचयामास भुवने मर्त्यलोके हि काशिकाम्

ityuktvā ca triśūlātsvādavatāryya harassvayam |
mocayāmāsa bhuvane martyaloke hi kāśikām

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् ।
तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्

brahmaṇaśca dine sā hi na vinaśyati niścitam |
tadā śivastriśūlena dadhāti munayaśca tām

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः ।
कर्मणा कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते

punaśca brahmaṇā sṛṣṭau kṛtāyāṃ sthāpyate dvijāḥ |
karmaṇā karṣaṇāccaiva kāśīti paripaṭhyate

अविमुक्तेश्वरं लिंगं काश्यां तिष्ठति सर्वदा ।
मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि

avimukteśvaraṃ liṃgaṃ kāśyāṃ tiṣṭhati sarvadā |
muktidātṛ ca lokānāṃ mahāpātakināmapi

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिस्सारूप्यादिर्मुनीश्वराः ।
अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा

anyatra prāpyate muktissārūpyādirmunīśvarāḥ |
atraiva prāpyate jīvaiḥ sāyujyā muktiruttamā

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी ।
पंचक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी

yeṣāṃ kvāpi gatirnāsti teṣāṃ vārāṇasī purī |
paṃcakrośī mahāpuṇyā hatyākoṭivināśanī

अमरा मरणं सर्वे वांछतीह परे च के ।
भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शंकरप्रिया

amarā maraṇaṃ sarve vāṃchatīha pare ca ke |
bhuktimuktipradā caiṣā sarvadā śaṃkarapriyā

ब्रह्मा च श्लाघते चामूं विष्णुस्सिद्धाश्च योगिनः ।
मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा

brahmā ca ślāghate cāmūṃ viṣṇussiddhāśca yoginaḥ |
munayaśca tathaivānye trilokasthā janāḥ sadā

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि ।
शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः

kāśyāśca mahimānaṃ vai vaktuṃ varṣaśatairapi |
śaknomyahaṃ na sarvaṃ hi yathāśakti bruve tataḥ

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यंतस्सत्त्वो बहिस्तमाः ।
कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः ।
प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्

kailāsasya patiryo vai hyaṃtassattvo bahistamāḥ |
kālāgnirnāmataḥ khyāto nirguṇo guṇavānbhavaḥ |
praṇipātairanekaiśca vacanaṃ cedamabravīt

विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः ।
कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे

viśveśvara maheśāna tvadīyo'smi na saṃśayaḥ |
kṛpāṃ kuru mahādeva mayi tvaṃ sāmba ātmaje

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया ।
तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते

sthātavyaṃ ca sadātraiva lokānāṃ hitakāmyayā |
tārayasva jagannātha prārthayāmi jagatpate

अविमुक्तेऽपि दान्तात्मा तं संप्रार्थ्य पुनः पुनः ।
नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शंकरम्

avimukte'pi dāntātmā taṃ saṃprārthya punaḥ punaḥ |
netrāśrūṇi pramucyaiva prītaḥ provāca śaṃkaram

देवदेव महादेव कालामयसुभेषज ।
त्वं त्रिलोकपतिस्सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः

devadeva mahādeva kālāmayasubheṣaja |
tvaṃ trilokapatissatyaṃ sevyo brahmācyutādibhiḥ

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् ।
मया ध्यानतया स्थेयमचिंत्य सुखहेतवे

kāśyāṃ puryāṃ tvayā deva rājadhānī pragṛhyatām |
mayā dhyānatayā stheyamaciṃtya sukhahetave

मुक्तिदाता भवानेव कामदश्च न चापरः ।
तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितस्सदा

muktidātā bhavāneva kāmadaśca na cāparaḥ |
tasmāttvamupakārāya tiṣṭhomāsahitassadā

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव ।
भक्तकार्य्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः

jīvānbhavābdherakhilāṃstāraya tvaṃ sadāśiva |
bhaktakāryyaṃ kuru hara prārthayāmi punaḥpunaḥ

इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शंकरः ।
लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्

ityevaṃ prārthitastena viśvanāthena śaṃkaraḥ |
lokānāmupakārārthaṃ tasthau tatrāpi sarvarāṭ

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः ।
तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्

yaddinaṃ hi samārabhya haraḥ kāśyāmupāgataḥ |
tadārabhya ca sā kāśī sarvaśreṣṭhatarābhavat