Chapter 3: The meaning of Om and taking sannyasa

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि ।
तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्

śṛṇu devi pravakṣyāmi yanmāṃ tvampari pṛcchasi |
tasya śravaṇamātreṇa jīvassākṣācchivo bhavet

प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् ।
बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्

praṇavārthaparijñānameva jñānaṃ madātmakam |
bījantatsarvavidyānāṃ maṃtra mpraṇavanāmakam

अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् ।
वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः

atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat |
vedādi vedasāraṃ ca madrūpaṃ ca viśeṣataḥ

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ।
ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः

devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ |
omityekākṣare maṃtre sthitohaṃ sarvagaśśivaḥ

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः ।
समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते

yadasti vastu tatsarvaṃ guṇaprādhānyayogataḥ |
samastaṃ vyasta mapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate

सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् ।
तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः

sarvārthasādhakaṃ tasmādekaṃ brahmaitadakṣaram |
tenomiti jagatkṛsnaṃ kurute prathamaṃ śivaḥ

शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः ।
वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः

śivo vā praṇavo hyeṣa praṇavo vā śivaḥ smṛtaḥ |
vācyavācakayorbhedo nātyaṃtaṃ vidyate yataḥ

तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः ।
वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः

tasmādekākṣaraṃ devaṃ māṃ ca brahmarṣayo viduḥ |
vācyavācakayoraikyaṃ manyamānā vipaścitaḥ

अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् ।
निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्

atastadeva jānīyātpraṇavaṃ sarvakāraṇam |
nirvikārī mumukṣurmāṃ nirguṇaṃ parameśvaram

एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् ।
काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे

enameva hi deveśi sarvamaṃtraśiromaṇim |
kāśyāmahaṃ pradāsyāmi jīvānāṃ muktihetave

तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारमम्बिके ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्

tatrādau sampravakṣyāmi praṇavoddhāramambike |
yasya vijñānamātreṇa siddhiśca paramā bhavet

निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् ।
कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमीश्वरमेव च

nivṛttimuddharetpūrvamindhanaṃ ca tataḥ param |
kālaṃ samuddharetpaścāddaṃḍamīśvarameva ca

वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः ।
त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा

varṇapaṃcakarūpoyamevaṃ praṇava uddhṛtaḥ |
trimātrabindunādātmā muktido japatāṃ sadā

ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु ।
प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः

brahmādisthāvarāntānāṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu |
prāṇaḥ praṇava evāyaṃ tasmātpraṇava īritaḥ

आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः ।
मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति

ādyamvarṇamakāraṃ ca ukāramuttare tataḥ |
makāraṃ madhyataścaiva nādāṃtaṃ tasya comiti

जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा ।
मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम

jalavadvarṇamādyantu dakṣiṇe cottare tathā |
madhye makāraṃ śucivadoṃkāre munisattama

अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् ।
तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्

akāraścāpyukāroyaṃ makārāśca trayaṃ kramāt |
tisro mātrāssamākhyātā arddhamātrā tataḥ param

अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी ।
वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा

arddhamātrā maheśāni bindunādasvarūpiṇī |
varṇanīyā na vai cāddhā jñeyā jñānibhireva sā

ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये ।
मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि

īśānassarvavidyānāmityadyāśśrutayaḥ priye |
matta eva bhavantīti vedāssatyamvadanti hi

तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः ।
वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते

tasmādvedādirevāhaṃ praṇavo mama vācakaḥ |
vācakatvānmamaiṣo'pi vedādiriti kathyate

अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः ।
उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः

akārastu mahadbījaṃ rajassraṣṭā caturmukhaḥ |
ukāraḥ prakṛtiryonissattvaṃ pālayitā hariḥ

मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः ।
बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः

makāraḥ puruṣo bījī tamassaṃhārako haraḥ |
bindurmaheśvaro devastiro bhāva udāhṛtaḥ

नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः ।
नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः

nādassadāśivaḥ proktassarvānugrahakārakaḥ |
nādamūrddhani saṃcintya parātparataraḥ śivaḥ

स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः ।
अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः

sa sarvajñaḥ sarvakarttā sarveśo nirmalo'vyayaḥ |
anirdeśyaḥ parabrahma sākṣātsadasataḥ paraḥ

अकारादिषु वर्णेषु व्यापकं चोत्तरोत्तरम् ।
व्याप्यन्त्वधस्तनं वर्णमेवं सर्वत्र भावयेत्

akārādiṣu varṇeṣu vyāpakaṃ cottarottaram |
vyāpyantvadhastanaṃ varṇamevaṃ sarvatra bhāvayet

सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु ।
स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्

sadyādīśānaparyyaṃtānyakārādiṣu paṃcasu |
sthitāni paṃca brahmāṇi tāni manmūrttayaḥ kramāt

अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे ।
उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः

aṣṭau kalāssamākhyātā akāre sadyajāśśive |
ukāre vāmarūpiṇyastrayodaśa samīritāḥ

अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः ।
बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः

aṣṭāvaghorarūpiṇyo makāre saṃsthitāḥ kalāḥ |
bindau catasrassaṃbhūtāḥ kalāḥ puruṣagocarāḥ

नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः ।
षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते

nāde paṃca samākhyātāḥ kalā īśānasaṃbhavāḥ |
ṣaḍvidhaikyānusaṃdhānātprapaṃcātmakatocyate

मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च ।
शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये

mantro yantraṃ devatā ca prapaṃco gurureva ca |
śiṣyaśca ṣaṭpadārthā nāmeṣāmarthaṃ śṛṇu priye

पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः ।
स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्

paṃcavarṇasamaṣṭiḥ syānmantraḥ pūrvamudāhataḥ |
sa eva yaṃtratāṃ prāpto vakṣye tanmaṇḍalakramam

यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी ।
विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः

yantraṃ tu devatārūpaṃ devatā viśvarūpiṇī |
viśvarūpo guruḥ proktaśśiṣyo guruvapustvataḥ

ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः ।
वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः

omitīdaṃ sarvamiti sarvaṃ brahmeti ca śruteḥ |
vācyavācakasambandhopyayamevārtha īritaḥ

आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् ।
विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्

ādhāro maṇipūraśca hṛdayaṃ tu tataḥ param |
viśuddhirājñā ca tataḥ śaktiḥ śāntiriti kramāt

स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् ।
अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्

sthānānyetāni deveśi śāntyatītaṃ parātparam |
adhikārī bhavedyasya vairāgyaṃ jāyate dṛḍham

विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् ।
सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः

viṣayaḥ syāmahaṃ devi jīvabrahmaikyabhāvanāt |
sambandhaṃ śṛṇu deveśi viṣayaḥ samyagīritaḥ

जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च ।
वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः

jīvātmanormayā sārddhamaikyasya praṇavasya ca |
vācyavācakabhāvotra samvandhassamudīritaḥ

व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ।
शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः

vratādinirataḥ śāntastapasvī vijitendriyaḥ |
śaucācārasamāyukto bhūdevo vedaniṣṭhitaḥ

विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च ।
देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती

viṣayeṣu viraktaḥ sannaihikāmuṣmikeṣu ca |
devānāṃ brāhmaṇo'pīha lokajeṣu śivavratī

सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् ।
आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्

sarvaśāstrārtha tattvajñaṃ vedāntajñānapāragam |
ācāryyamupasaṃgamya yatiṃ matimatāṃ varam

दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः ।
शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः

dīrghadaṇḍapraṇāmādyaistoṣayedyatnatassudhīḥ |
śāntyādiguṇasaṃyuktaḥ śiṣyassauśīlyavānvaraḥ

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः ।
इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्

yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaśśivassa guruḥ smṛtaḥ |
iti niścitya manasā svavicāraṃ nivedayet

लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती ।
समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये

labdhānujñastu guruṇā dvādaśāhaṃ payovatī |
samudratīre nadyāṃ ca parvate vā śivālaye

शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा ।
प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः

śuklapakṣe tu paṃcamyāmekādaśyāṃ tathāpi vā |
prātaḥ snātvā tu śuddhātmā kṛtanitya kriyassudhīḥ

गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च ।
क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्

gurumāhūya vidhinā nāndīśrāddhaṃ vidhāya ca |
kṣauraṃ ca kārayitvātha kakṣopasthavivarjitam

केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः ।
सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च

keśaśmaśrunakhānāṃ vai snātvā niyatamānasaḥ |
saktuṃ prāśyātha sāyāhne snātvā sandhyāmupāsya ca

सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः ।
शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे

sāyamaupāsanaṃ kṛtvā guruṇā sahito dvijaḥ |
śāstroktadakṣiṇāndattvā śivāya gururūpiṇe

होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः ।
अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः

homadravyāṇi saṃpādya svasūtroktavidhānataḥ |
agnimādhāya vidhivallaukikādivibhedataḥ

आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते ।
श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्

āhitāgnistu yaḥ kuryātprājāpatye ṣṭināhite |
śraute vaiśvānare samyak sarvavedasadakṣiṇam

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् ।
श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः

athāgnimātmanyāropya brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāt |
śrapayitvā caruṃ tasminsamidannājyabhedataḥ

पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् ।
हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः

pauruṣeṇaiva sūktena hutvā pratyṛcamātmavān |
hutvā ca sauviṣṭakṛtīṃ svasūtroktavidhānataḥ

हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः ।
स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे ।
यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः

hutvopariṣṭāttantraṃ ca tenāgneruttare budhaḥ |
sthitvāsane japenmaunī cailājinakuśottare |
yāvadbrāhmamuhūrttaṃ tu gāyatrīṃ dṛḍhamānasaḥ

ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः ।
पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः

tataḥ snātvā yathā pūrvaṃ śrapayitvā caruṃ tataḥ |
pauruṣaṃ sūktamārabhya virajāntaṃ hunedbudhaḥ

वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा ।
तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः

vāmadevamatenāpi śaunakādimatena vā |
tatra mukhyaṃ vāmadevyaṃ garbhayukto yato muniḥ

होमशेषं समाप्याथ हुनेत् ।
ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च

homaśeṣaṃ samāpyātha hunet |
tatognimātmanyāropya prātassandhyamupāsya ca

सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् ।
एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्

savitaryudite paścātsāvitrīṃ prāviśetkramāt |
eṣaṇānāṃ trayaṃ tyaktvā preṣamuccārya ca kramāt

शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः ।
विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा

śikhopavīte saṃtyajya kaṭisūtrādikaṃ tataḥ |
visṛjya prāṅmukho gaccheduttarāśāmukhopi vā

गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने ।
विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे

gṛhṇīyāddaṇḍakaupīnādyucitaṃ lokavartane |
viraktaścena gṛhṇīyāllokavṛttivicāraṇe

गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् ।
समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः

guroḥ samīpaṃ gatvātha daṇḍavatpraṇamettrayam |
samutthāya tatastiṣṭhedgurupādasamīpataḥ

ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् ।
भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि

tato guruḥ samādāya virajānalajaṃ śitam |
bhasma tenaiva taṃ śiṣyaṃ samuddhṛtya yathāvidhi

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः ।
हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्

agnirityādibhirmantraistripuṇḍraṃ dhārayettataḥ |
hṛtpaṃkaje samāsīnaṃ māṃ tvayā saha cintayet

हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः ।
ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्

hastaṃ nidhāya śirasi śiṣyasya prītamānasaḥ |
ṛṣyādisahitaṃ tasya dakṣakarṇe samuccaret

प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् ।
षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः

praṇavaṃ triḥprakāraṃ tu tatastasyārthamādiśet |
ṣaḍvidhārthaṃ parijñānasahitaṃ gurusattamaḥ

द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।
तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्

dviṣaṭprakāraṃ sa guruṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat |
tadadhīno bhavennityaṃ vedāntaṃ samyagabhyaset

मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि ।
विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्

māmeva ciṃtayennityaṃ paramātmānamātmani |
viśuddhe nirvikāre vai brahmasākṣiṇamavyayam

शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः ।
अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः

śamādidharmanirato vedāntajñānapāragaḥ |
atrādhikārī sa prokto yatirvigatamatsaraḥ

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् ।
अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्

hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśokaṃ viśadamparam |
aṣṭapatraṃ keśarāḍhyaṃ karṇikopari śo bhitam

आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् ।
विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्

ādhāraśaktimārabhya tritatvāṃtamayaṃ padam |
vicintya madhyatastasya daharaṃ vyoma bhāvayet

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह ।
चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāṃ tvayā saha |
ciṃtayenmadhyatastasya nityamudyuktamānasaḥ

एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च ।
मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये

evaṃvidhopāsakasya mallokagatimeva ca |
matto vijñānamāsādya matsāyujyaphalaṃ priye