Chapter 21: The death of a yati and burial rites

ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म्म न विद्यते ।
मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया

ye muktā yatayasteṣāṃ dāhakarmma na vidyate |
mṛte śarīre khananaṃ taddehasya śrutaṃ mayā

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम ।
त्वत्तोन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते

tatkarmācakṣva suprītyā kārtikeya guro mama |
tvattonyo na hi saṃvaktā triṣu lokeṣu vidyate

पूर्णाहं भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपंजरात् ।
ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परंगतः

pūrṇāhaṃ bhāvamāśritya ye muktā dehapaṃjarāt |
ye tūpāsanamārgeṇa dehamuktāḥ paraṃgataḥ

तेषां गतिविशेषञ्च भगवञ्छंकरात्मज ।
वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य्य स्वशिष्यतः

teṣāṃ gativiśeṣañca bhagavañchaṃkarātmaja |
vaktumarhasi suprītyā māṃ vicāryya svaśiṣyataḥ

मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रस्सुरारिहा ।
प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात्

munivijñaptimākarṇya śaktiputrassurārihā |
prāhātyantarahasyaṃ tadbhṛguṇā śrutamīśvarāt

इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने ।
उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना

idameva mune guhyaṃ bhṛgave śivayogine |
uktaṃ bhagavatā sākṣātsarvajñena pinākinā

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् ।
देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै

vakṣye tadadya te brahmanna deyaṃ yasya kasyacit |
deyaṃ śiṣyāya śāntāya śivabhaktiyutāya vai

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक् ।
अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णश्शिवो भवेत्

samādhistho yatiḥ kaścicchivabhāvena dehabhuk |
asti cetsa mahādhīraḥ paripūrṇaśśivo bhavet

अधैर्य्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विंदति ।
तदुपायम्प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु

adhairyyacitto yaḥ kaścitsamādhiṃ na ca viṃdati |
tadupāyampravakṣyāmi sāvadhānatayā śṛṇu

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् ।
श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्

tripadārthaparijñānaṃ vedāntāgamavākyajam |
śrutvā gurormukhādyogamabhyasetsa yamādikam

तत्कुर्वन्स यतिस्सम्यक्छिवध्यानपरो भवेत् ।
नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः

tatkurvansa yatissamyakchivadhyānaparo bhavet |
niyamena mune nityaṃ praṇavāsaktamānasaḥ

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्य्यधरो यतिः ।
अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्

dehadaurbalyavaśato yadyadhairyyadharo yatiḥ |
akāmaśca śivaṃ smṛtvā sa jīrṇāṃ svāṃ tanuṃ tyajet

सदाशिवानुग्रहतो नंदिना प्रेरिता मुने ।
आतिवाहिकरूपिण्यो
देवताः पञ्च विश्रुताः

sadāśivānugrahato naṃdinā preritā mune |
ātivāhikarūpiṇyo
devatāḥ pañca viśrutāḥ

आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुंजवपुष्मती ।
अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी

ātmahantākṛtiḥ kācijjyottiḥpuṃjavapuṣmatī |
ahno'bhimāninī kācicchuklapakṣābhimāninī

उत्तरायणरूपा च पंचानुग्रहतत्परा ।
धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी

uttarāyaṇarūpā ca paṃcānugrahatatparā |
dhūmrā tamasvinī rātriḥ kṛṣṇapakṣābhimāninī

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः ।
तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने

dakṣiṇāyanarūpeti viśrutāḥ pañca devatāḥ |
tāsāṃ vṛttiṃ śṛṇuṣvādya vāmadeva mahāmune

ताः पंचदेवता जीवान्कर्मानुष्ठान तत्परान् ।
गृहीत्वा त्रिदिवं यांति तत्पुण्यवशतो मुने

tāḥ paṃcadevatā jīvānkarmānuṣṭhāna tatparān |
gṛhītvā tridivaṃ yāṃti tatpuṇyavaśato mune

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः ।
मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्मपूर्ववत्

bhuktvā bhogānyathoktāṃśca te tatpuṇyakṣaye punaḥ |
mānuṣaṃ lokamāsādya bhajate janmapūrvavat

ताः पुनः पंचधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् ।
अग्न्यादिक्रमतां गृह्यं सदाशिवपदं यतिः

tāḥ punaḥ paṃcadhā mārgaṃ vibhajyārabhya bhūtalam |
agnyādikramatāṃ gṛhyaṃ sadāśivapadaṃ yatiḥ

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः ।
तिष्ठंत्यनुग्रहाकाराः कर्म्मण्येव प्रयोजिताः

ninīya vandyacaraṇau devadevasya pṛṣṭhataḥ |
tiṣṭhaṃtyanugrahākārāḥ karmmaṇyeva prayojitāḥ

समागतमभिप्रेक्ष्य देवदेवस्सदा शिवः ।
विरक्तश्चेन्महामंत्रतात्पर्यमुपदिश्य च

samāgatamabhiprekṣya devadevassadā śivaḥ |
viraktaścenmahāmaṃtratātparyamupadiśya ca

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च ।
अनुगृह्णाति सर्वेशश्शंकरः सर्वनायकः

svasāmyaṃ ca vapurdatte gāṇapatyebhiṣicya ca |
anugṛhṇāti sarveśaśśaṃkaraḥ sarvanāyakaḥ

मृगटंकत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् ।
त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गंगोल्लासिजटाधरम्

mṛgaṭaṃkatriśūlāgryavaradānavibhūṣitam |
trinetraṃ candraśakalaṃ gaṃgollāsijaṭādharam

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् ।
इति शाखाविरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतम्

adhiṣṭhitavimānāgryaṃ sarvadaṃ sarvakāmadam |
iti śākhāviraktaścedrudrakanyāsamāvṛtam

नृत्यगीतमृदंगादिवाद्यघोषमनोहरम् ।
दिव्याम्बरस्रगालेप भूषणैरपि भूषितम्

nṛtyagītamṛdaṃgādivādyaghoṣamanoharam |
divyāmbarasragālepa bhūṣaṇairapi bhūṣitam

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्यांभःपरिपूरितम् ।
सूर्यकोटिप्रतीकाशं चंद्रकोटिसुशीतलम्

divyāmṛtaghaṭaiḥ pūrṇaṃ divyāṃbhaḥparipūritam |
sūryakoṭipratīkāśaṃ caṃdrakoṭisuśītalam

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च ।
भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये

manovegaṃ sarvagaṃ ca vimānamanugṛhya ca |
bhuktabhogasya tasyāpi bhogakautūhalakṣaye

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यति दुर्गमाम् ।
कान्तारं दग्धुकामान्तान्मलयानलसुप्रभाम्

nipātya śaktiṃ tīvratarāṃ prakṛtyā hyati durgamām |
kāntāraṃ dagdhukāmāntānmalayānalasuprabhām

अनुगृह्य महामंत्रतात्पर्यम्परमेश्वरः ।
पूर्णोहं भावनारूपः शंभुर स्मीति निश्चलम्

anugṛhya mahāmaṃtratātparyamparameśvaraḥ |
pūrṇohaṃ bhāvanārūpaḥ śaṃbhura smīti niścalam

अनुगृह्य समाधिश्च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः ।
रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः

anugṛhya samādhiśca svadāsyaspandarūpiṇīḥ |
ravyādikarmmasāmarthyarūpāḥ siddhīranargalāḥ

आयुः क्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् ।
मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः

āyuḥ kṣaye padmayoneḥ punarāvṛttivarjitām |
muktiṃ ca paramāṃ tasmai prayacchati jagadguruḥ

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्य्यं समष्टिमत् ।
मुक्तिघंटापथं चेति वेदांतानां विनिश्चयः

etadeva padaṃ tasmātsarvaiśvaryyaṃ samaṣṭimat |
muktighaṃṭāpathaṃ ceti vedāṃtānāṃ viniścayaḥ

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेस्सत्सम्प्रदायिनः ।
यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परित स्तदा

mumūrṣostasya mandasya yatessatsampradāyinaḥ |
yatayaḥ sānukūlatvāttiṣṭheyuḥ parita stadā

ततस्सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् ।
उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः

tatassarve ca te tatra praṇavādīnyanukramāt |
upadiśya ca vākyāni tātparyaṃ ca samāhitāḥ

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा ।
निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि

varṇayeyuḥ sphuṭaṃ prītyā śivaṃ saṃsmārayansadā |
nirguṇaṃ paramajyotiḥ praṇamya vilayāvadhi

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते ।
असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते

eteṣāṃ samamevātra saṃskārakrama ucyate |
asaṃskṛtaśarīrāṇāṃ daurgatyaṃ naiva jāyate

संन्यस्य सर्वकर्म्माणि शिवाश्रयपरा यतः ।
देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति

saṃnyasya sarvakarmmāṇi śivāśrayaparā yataḥ |
dehaṃ dūṣayatasteṣāṃ rājño rāṣṭraṃ ca naśyati

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः ।
तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते

tadgrāmavāsinaste'pi bhaveyurbhṛśaduḥkhinaḥ |
taddoṣaparihārāya vidhānaṃ caivamucyate

स तु नम हरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः ।
नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्

sa tu nama hariṇyāya cetyārabhya vinamradhīḥ |
nama āmīvatkebhyāntaṃ tatkāle prajapenmanum

ॐमित्यन्ते जपन्देवयजनम्पूरयेत्ततः ।
ततश्शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर

oṃmityante japandevayajanampūrayettataḥ |
tataśśāntirbhavettasya doṣasya hi munīśvara

पुत्रादयो यथा न्यायं कुर्य्युस्संस्कारमुत्तमम् ।
वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु

putrādayo yathā nyāyaṃ kuryyussaṃskāramuttamam |
vacmi tatkṛpayā vipra sāvadhānatayā śṛṇu

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः ।
श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्

abhyarcya snāpya śuddhodairabhyarcya kusumādibhiḥ |
śrīrudracamakābhyāṃ ca rudrasūktena ca kramāt

शंखं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च ।
पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्

śaṃkhaṃ ca purataḥ sthāpya tajjalenābhiṣicya ca |
puṣpaṃ nidhāya śirasi praṇavena pramārjayet

कौपीनादीनि संत्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् ।
भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वांगं विधिना ततः

kaupīnādīni saṃtyajya punaranyāni dhārayet |
bhasmanoddhūlayettasya sarvāṃgaṃ vidhinā tataḥ

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च ।
विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलंकुर्य्यात्कलेवरम्

tripuṇḍraṃ ca vidhānena tilakaṃ candanena ca |
viracya puṣpairmālābhiralaṃkuryyātkalevaram

उरः कण्डशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् ।
रुद्राक्षमालाभरणैरलंकुर्य्याच्च मंत्रतः

uraḥ kaṇḍaśirobāhuprakoṣṭhaśrutiṣu kramāt |
rudrākṣamālābharaṇairalaṃkuryyācca maṃtrataḥ

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च ।
पंचब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्

sudhūpitaṃ samutthāpya śikyopari nidhāya ca |
paṃcabrahmamaye ramye rathe saṃsthāpayettanum

ॐमाद्यैः पंचभिर्ब्रह्ममंत्रैस्सद्यादिभिः क्र्मात् ।
सुगंधकुसुमैर्माल्यैरलंकुर्य्याद्रथं च तम्

oṃmādyaiḥ paṃcabhirbrahmamaṃtraissadyādibhiḥ krmāt |
sugaṃdhakusumairmālyairalaṃkuryyādrathaṃ ca tam

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः ।
ग्रामम्प्रदक्षिणीकृत्य गच्छे त्प्रेतं तमुद्वहन्

nṛtyavādyairbrāhmaṇānāṃ vedaghoṣaiśca sarvataḥ |
grāmampradakṣiṇīkṛtya gacche tpretaṃ tamudvahan

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा ।
उदीच्यम्पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः

tataste yatinaḥ sarve tathā prācyāmathāpi vā |
udīcyampuṇyadeśe tu puṇyavṛkṣasamīpataḥ

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः ।
प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्

khanitvā devayajanaṃ daṇḍamātrapramāṇataḥ |
praṇavavyāhṛtibhyāṃ ca prokṣya cāstīryya ca kramāt

शमीपत्रश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः ।
आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्

śamīpatraśca kusumairuttarāgraṃ tadūrdhvataḥ |
āstīrya darbhāṃstatpīṭhaṃ cailājinakuśottaram

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् ।
प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च

praṇavena brahmabhiśca pañcagavyena tāṃ tanum |
prokṣyābhiṣicya raudreṇa sūktena praṇavena ca

शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् ।
तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः

śaṃkhatoyenābhiṣicya mūrdhni puṣpaṃ viniḥkṣipet |
tadgatasyānukūlo'sau śivasmaraṇatatparaḥ

ॐमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा

oṃmityatha samuddhṛtya svastivācanapūrvakam |
garte yogāsane sthāpya prāṅmukhaṃ syādyathā tathā

गंधपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः ।
विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत्

gaṃdhapuṣpairalaṃkṛtvā dhūpaguggulunā tataḥ |
viṣṇo havyamiti procya rakṣasveti vadandadet

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् ।
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो मंत्रेण सोदकम्

daṇḍaṃ dakṣiṇahaste tu vāme dadyātkamaṇḍalum |
prajāpate na tvadetānyanyo maṃtreṇa sodakam

ब्रह्मजज्ञानम्प्रथममितिमंत्रेण मस्तके ।
स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्

brahmajajñānamprathamamitimaṃtreṇa mastake |
spṛśañjaptvā rudrasūktaṃ bhuvormadhye spṛśañjapet

मानो महान्तमित्यादिचतुर्भिर्मस्तकन्ततः ।
नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः

māno mahāntamityādicaturbhirmastakantataḥ |
nālikereṇa nirbhidyādavaṭaṃ pūrayettataḥ

पंचभिर्ब्रह्मभिस्स्पृष्ट्वा जपेत्स्थलमनन्यधीः ।
यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः

paṃcabhirbrahmabhisspṛṣṭvā japetsthalamananyadhīḥ |
yo devānāmupakramya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ

इति जप्त्वा महादेवं सांबं संसारभेषजम् ।
सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्

iti japtvā mahādevaṃ sāṃbaṃ saṃsārabheṣajam |
sarvajñamaparādhīnaṃ sarvānugrahakārakam

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् ।
मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोपये नोपलेपयेत्

ekāratnisamutsedhamaratnidvayavistṛtam |
mṛdā pīṭhaṃ prakalpyātha gopaye nopalepayet

चतुरस्रं च तन्मध्ये गंधाक्षतसमन्वितेः ।
सुगंधकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्

caturasraṃ ca tanmadhye gaṃdhākṣatasamanviteḥ |
sugaṃdhakusumairbilvaistulasyā ca samarcayet

प्रणवेन ततो दयाद्धूपदीपौ पयोहविः ।
दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्य्याच्च पंचधा

praṇavena tato dayāddhūpadīpau payohaviḥ |
dattvā pradakṣiṇīkṛtya namaskuryyācca paṃcadhā

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा संजप्य प्रणमेत्ततः ।
दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद्ब्रह्माद्यम्प्रणवेन च

praṇavaṃ dvādaśāvṛttvā saṃjapya praṇamettataḥ |
digvidikkramato dadyādbrahmādyampraṇavena ca

एवं दशाहपर्य्यंतं विधिस्ते समुदाहृतः ।
यतीनां मुनिवर्य्याथैकादशाहविधिं शृणु

evaṃ daśāhaparyyaṃtaṃ vidhiste samudāhṛtaḥ |
yatīnāṃ munivaryyāthaikādaśāhavidhiṃ śṛṇu