Mandala 10

Sukta 90: Purusha Sukta, the cosmic Person as yajna

Rishi: नारायणः · Devata: पुरुषः · Metre: अनुष्टुप्, १६ त्रिष्टुप्

16 verses · 90 of 191

What happens in this chapter

Purusha Sukta, the cosmic Person as yajna

Rishi Narayana's Purusha Sukta, in anushtubh, is among the most recited mantras of the Veda. Purusha has a thousand heads, eyes and feet; he covers the earth and stands ten fingers beyond. All that was and will be is Purusha; one quarter of him is all beings, three quarters immortal in heaven. The Devas made yajna with Purusha as the offering; from it came the Rik, Saman, chhandas and Yajus. The Brahmana was his mouth, the Rajanya his arms, the Vaishya his thighs; from his feet the Shudra was born. The moon came from his mind, the sun from his eye. With yajna the Devas worshipped yajna.

90.1

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam

90.2

पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati

90.3

ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि

etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ |
pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi

90.4

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒ः पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुन॑ः ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ |
tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi

90.5

तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः

tasmādvirāḻajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |
sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ

90.6

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |
vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ

90.7

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये

taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |
tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye

90.8

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ः सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये

tasmādyajñātsarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |
paśūntām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye

90.9

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒ः सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत

tasmādyajñātsarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |
chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata

90.10

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑ः

tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |
gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ

90.11

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते

yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |
mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete

90.12

ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॑ः कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑ः प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत

brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata

90.13

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒ः सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत

candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |
mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata

90.14

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒ः श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन्

nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐ akalpayan

90.15

स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑ः कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम्

saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |
devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum

90.16

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑ः सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः

yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |
te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)