Sukta 88: Agni Vaishvanara, head of the world by night

ह॒विष्पान्त॑म॒जरं॑ स्व॒र्विदि॑ दिवि॒स्पृश्याहु॑तं॒ जुष्ट॑म॒ग्नौ ।
तस्य॒ भर्म॑णे॒ भुव॑नाय दे॒वा धर्म॑णे॒ कं स्व॒धया॑ पप्रथन्त

haviṣpāntamajaraṃ svarvidi divispṛśyāhutaṃ juṣṭamagnau |
tasya bharmaṇe bhuvanāya devā dharmaṇe kaṃ svadhayā paprathanta

गी॒र्णं भुव॑नं॒ तम॒साप॑गूळ्हमा॒विः स्व॑रभवज्जा॒ते अ॒ग्नौ ।
तस्य॑ दे॒वाः पृ॑थि॒वी द्यौरु॒तापोऽर॑णय॒न्नोष॑धीः स॒ख्ये अ॑स्य

gīrṇaṃ bhuvanaṃ tamasāpagūḻhamāviḥ svarabhavajjāte agnau |
tasya devāḥ pṛthivī dyaurutāpo'raṇayannoṣadhīḥ sakhye asya

दे॒वेभि॒र्न्वि॑षि॒तो य॒ज्ञिये॑भिर॒ग्निं स्तो॑षाण्य॒जरं॑ बृ॒हन्त॑म् ।
यो भा॒नुना॑ पृथि॒वीं द्यामु॒तेमामा॑त॒तान॒ रोद॑सी अ॒न्तरि॑क्षम्

devebhirnviṣito yajñiyebhiragniṃ stoṣāṇyajaraṃ bṛhantam |
yo bhānunā pṛthivīṃ dyāmutemāmātatāna rodasī antarikṣam

यो होतासी॑त्प्रथ॒मो दे॒वजु॑ष्टो॒ यं स॒माञ्ज॒न्नाज्ये॑ना वृणा॒नाः ।
स प॑त॒त्री॑त्व॒रं स्था जग॒द्यच्छ्वा॒त्रम॒ग्निर॑कृणोज्जा॒तवे॑दाः

yo hotāsītprathamo devajuṣṭo yaṃ samāñjannājyenā vṛṇānāḥ |
sa patatrītvaraṃ sthā jagadyacchvātramagnirakṛṇojjātavedāḥ

यज्जा॑तवेदो॒ भुव॑नस्य मू॒र्धन्नति॑ष्ठो अग्ने स॒ह रो॑च॒नेन॑ ।
तं त्वा॑हेम म॒तिभि॑र्गी॒र्भिरु॒क्थैः स य॒ज्ञियो॑ अभवो रोदसि॒प्राः

yajjātavedo bhuvanasya mūrdhannatiṣṭho agne saha rocanena |
taṃ tvāhema matibhirgīrbhirukthaiḥ sa yajñiyo abhavo rodasiprāḥ

मू॒र्धा भु॒वो भ॑वति॒ नक्त॑म॒ग्निस्तत॒ः सूर्यो॑ जायते प्रा॒तरु॒द्यन् ।
मा॒यामू॒ तु य॒ज्ञिया॑नामे॒तामपो॒ यत्तूर्णि॒श्चर॑ति प्रजा॒नन्

mūrdhā bhuvo bhavati naktamagnistataḥ sūryo jāyate prātarudyan |
māyāmū tu yajñiyānāmetāmapo yattūrṇiścarati prajānan

दृ॒शेन्यो॒ यो म॑हि॒ना समि॒द्धोऽरो॑चत दि॒वियो॑निर्वि॒भावा॑ ।
तस्मि॑न्न॒ग्नौ सू॑क्तवा॒केन॑ दे॒वा ह॒विर्विश्व॒ आजु॑हवुस्तनू॒पाः

dṛśenyo yo mahinā samiddho'rocata diviyonirvibhāvā |
tasminnagnau sūktavākena devā havirviśva ājuhavustanūpāḥ

सू॒क्त॒वा॒कं प्र॑थ॒ममादिद॒ग्निमादिद्ध॒विर॑जनयन्त दे॒वाः ।
स ए॑षां य॒ज्ञो अ॑भवत्तनू॒पास्तं द्यौर्वे॑द॒ तं पृ॑थि॒वी तमाप॑ः

sūktavākaṃ prathamamādidagnimādiddhavirajanayanta devāḥ |
sa eṣāṃ yajño abhavattanūpāstaṃ dyaurveda taṃ pṛthivī tamāpaḥ

यं दे॒वासोऽज॑नयन्ता॒ग्निं यस्मि॒न्नाजु॑हवु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।
सो अ॒र्चिषा॑ पृथि॒वीं द्यामु॒तेमामृ॑जू॒यमा॑नो अतपन्महि॒त्वा

yaṃ devāso'janayantāgniṃ yasminnājuhavurbhuvanāni viśvā |
so arciṣā pṛthivīṃ dyāmutemāmṛjūyamāno atapanmahitvā

स्तोमे॑न॒ हि दि॒वि दे॒वासो॑ अ॒ग्निमजी॑जन॒ञ्छक्ति॑भी रोदसि॒प्राम् ।
तमू॑ अकृण्वन्त्रे॒धा भु॒वे कं स ओष॑धीः पचति वि॒श्वरू॑पाः

stomena hi divi devāso agnimajījanañchaktibhī rodasiprām |
tamū akṛṇvantredhā bhuve kaṃ sa oṣadhīḥ pacati viśvarūpāḥ

य॒देदे॑न॒मद॑धुर्य॒ज्ञिया॑सो दि॒वि दे॒वाः सूर्य॑मादिते॒यम् ।
य॒दा च॑रि॒ष्णू मि॑थु॒नावभू॑ता॒मादित्प्राप॑श्य॒न्भुव॑नानि॒ विश्वा॑

yadedenamadadhuryajñiyāso divi devāḥ sūryamāditeyam |
yadā cariṣṇū mithunāvabhūtāmāditprāpaśyanbhuvanāni viśvā

विश्व॑स्मा अ॒ग्निं भुव॑नाय दे॒वा वै॑श्वान॒रं के॒तुमह्ना॑मकृण्वन् ।
आ यस्त॒तानो॒षसो॑ विभा॒तीरपो॑ ऊर्णोति॒ तमो॑ अ॒र्चिषा॒ यन्

viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvan |
ā yastatānoṣaso vibhātīrapo ūrṇoti tamo arciṣā yan

वै॒श्वा॒न॒रं क॒वयो॑ य॒ज्ञिया॑सो॒ऽग्निं दे॒वा अ॑जनयन्नजु॒र्यम् ।
नक्ष॑त्रं प्र॒त्नममि॑नच्चरि॒ष्णु य॒क्षस्याध्य॑क्षं तवि॒षं बृ॒हन्त॑म्

vaiśvānaraṃ kavayo yajñiyāso'gniṃ devā ajanayannajuryam |
nakṣatraṃ pratnamaminaccariṣṇu yakṣasyādhyakṣaṃ taviṣaṃ bṛhantam

वै॒श्वा॒न॒रं वि॒श्वहा॑ दीदि॒वांसं॒ मन्त्रै॑र॒ग्निं क॒विमच्छा॑ वदामः ।
यो म॑हि॒म्ना प॑रिब॒भूवो॒र्वी उ॒तावस्ता॑दु॒त दे॒वः प॒रस्ता॑त्

vaiśvānaraṃ viśvahā dīdivāṃsaṃ mantrairagniṃ kavimacchā vadāmaḥ |
yo mahimnā paribabhūvorvī utāvastāduta devaḥ parastāt

द्वे स्रु॒ती अ॑शृणवं पितॄ॒णाम॒हं दे॒वाना॑मु॒त मर्त्या॑नाम् ।
ताभ्या॑मि॒दं विश्व॒मेज॒त्समे॑ति॒ यद॑न्त॒रा पि॒तरं॑ मा॒तरं॑ च

dve srutī aśṛṇavaṃ pitṝṇāmahaṃ devānāmuta martyānām |
tābhyāmidaṃ viśvamejatsameti yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ca

द्वे स॑मी॒ची बि॑भृत॒श्चर॑न्तं शीर्ष॒तो जा॒तं मन॑सा॒ विमृ॑ष्टम् ।
स प्र॒त्यङ्विश्वा॒ भुव॑नानि तस्था॒वप्र॑युच्छन्त॒रणि॒र्भ्राज॑मानः

dve samīcī bibhṛtaścarantaṃ śīrṣato jātaṃ manasā vimṛṣṭam |
sa pratyaṅviśvā bhuvanāni tasthāvaprayucchantaraṇirbhrājamānaḥ

यत्रा॒ वदे॑ते॒ अव॑र॒ः पर॑श्च यज्ञ॒न्यो॑ः कत॒रो नौ॒ वि वे॑द ।
आ शे॑कु॒रित्स॑ध॒मादं॒ सखा॑यो॒ नक्ष॑न्त य॒ज्ञं क इ॒दं वि वो॑चत्

yatrā vadete avaraḥ paraśca yajñanyoḥ kataro nau vi veda |
ā śekuritsadhamādaṃ sakhāyo nakṣanta yajñaṃ ka idaṃ vi vocat

कत्य॒ग्नय॒ः कति॒ सूर्या॑स॒ः कत्यु॒षास॒ः कत्यु॑ स्वि॒दाप॑ः ।
नोप॒स्पिजं॑ वः पितरो वदामि पृ॒च्छामि॑ वः कवयो वि॒द्मने॒ कम्

katyagnayaḥ kati sūryāsaḥ katyuṣāsaḥ katyu svidāpaḥ |
nopaspijaṃ vaḥ pitaro vadāmi pṛcchāmi vaḥ kavayo vidmane kam

या॒व॒न्मा॒त्रमु॒षसो॒ न प्रती॑कं सुप॒र्ण्यो॒३॒॑ वस॑ते मातरिश्वः ।
ताव॑द्दधा॒त्युप॑ य॒ज्ञमा॒यन्ब्रा॑ह्म॒णो होतु॒रव॑रो नि॒षीद॑न्

yāvanmātramuṣaso na pratīkaṃ suparṇyo vasate mātariśvaḥ |
tāvaddadhātyupa yajñamāyanbrāhmaṇo hoturavaro niṣīdan