Sarga 84: Vibhishana Exposes the Illusion

राममाश्वासमाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले ।
निक्षिप्य गुल्मान् स्वस्थाने तत्रागच्छद् विभीषणः

rāmamāśvāsamāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale |
nikṣipya gulmān svasthāne tatrāgacchad vibhīṣaṇaḥ

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिरभिसंवृतः ।
नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपैः

nānāpraharaṇairvīraiścaturbhirabhisaṃvṛtaḥ |
nīlāñjanacayākārairmātaṃgairiva yūthapaiḥ

सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसम् ।
वानरांश्चापि ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान्

so'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasam |
vānarāṃścāpi dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।
ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम्

rāghavaṃ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam |
dadarśa mohamāpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam

व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः ।
अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत्

vrīḍitaṃ śokasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ |
antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so'bravīt

विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् ।
लक्ष्मणोवाच मन्दार्थमिदं बाष्पपरिप्लुतः

vibhīṣaṇamukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃśca vānarān |
lakṣmaṇovāca mandārthamidaṃ bāṣpapariplutaḥ

हता इन्द्रजिता सीता इति श्रुत्वैव राघवः ।
हनूमद्वचनात् सौम्य ततो मोहमुपाश्रितः

hatā indrajitā sītā iti śrutvaiva rāghavaḥ |
hanūmadvacanāt saumya tato mohamupāśritaḥ

कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः ।
पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत्

kathayantaṃ tu saumitriṃ saṃnivārya vibhīṣaṇaḥ |
puṣkalārthamidaṃ vākyaṃ visaṃjñaṃ rāmamabravīt

मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता ।
तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम्

manujendrārtarūpeṇa yaduktastvaṃ hanūmatā |
tadayuktamahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam

अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः ।
सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति

abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ |
sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati

याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा ।
वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत् कृतवान् वचः

yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā |
vaidehīmutsṛjasveti na ca tat kṛtavān vacaḥ

नैव साम्ना न दानेन न भेदेन कुतो युधा ।
सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित्

naiva sāmnā na dānena na bhedena kuto yudhā |
sā draṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kenacit

वानरान् मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः ।
मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम्

vānarān mohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ |
māyāmayīṃ mahābāho tāṃ viddhi janakātmajām

चैत्यं निकुम्भिलामद्य प्राप्य होमं करिष्यति ।
हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः

caityaṃ nikumbhilāmadya prāpya homaṃ kariṣyati |
hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ

दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः ।
तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता

durādharṣo bhavatyeṣa saṃgrāme rāvaṇātmajaḥ |
tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā

विघ्नमन्विच्छता तत्र वानराणां पराक्रमे ।
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते

vighnamanvicchatā tatra vānarāṇāṃ parākrame |
sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate

त्यजैनं नरशार्दूल मिथ्या संतापमागतम् ।
सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम्

tyajainaṃ naraśārdūla mithyā saṃtāpamāgatam |
sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam

इह त्वं स्वस्थहृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः ।
लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः

iha tvaṃ svasthahṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ |
lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ

एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः ।
त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति

eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
tyājayiṣyati tatkarma tato vadhyo bhaviṣyati

तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।
पतत्त्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम्

tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ |
patattriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam

तत् संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा

tat saṃdiśa mahābāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā

मनुजवर न कालविप्रकर्षो
रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम् ।
त्वमतिसृज रिपोर्वधाय वज्रं
दिविजरिपोर्मथने यथा महेन्द्रः

manujavara na kālaviprakarṣo
ripunidhanaṃ prati yatkṣamo'dya kartum |
tvamatisṛja riporvadhāya vajraṃ
divijaripormathane yathā mahendraḥ

समाप्तकर्मा हि स राक्षसर्षभो
भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः ।
युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा
भवेत् सुराणामपि संशयो महान्

samāptakarmā hi sa rākṣasarṣabho
bhavatyadṛśyaḥ samare surāsuraiḥ |
yuyutsatā tena samāptakarmaṇā
bhavet surāṇāmapi saṃśayo mahān