Sarga 65: Kumbhakarna Marches to Battle

स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम् ।
अब्रवीद् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः

sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram |
abravīd rākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ

सोऽहं तव भयं घोरं वधात् तस्य दुरात्मनः ।
रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव

so'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāt tasya durātmanaḥ |
rāmasyādya pramārjāmi nirvairo hi sukhī bhava

गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः ।
पश्य सम्पद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा

garjanti na vṛthā śūrā nirjalā iva toyadāḥ |
paśya sampadyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā

न मर्षयन्ति चात्मानं सम्भावयितुमात्मना ।
अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्

na marṣayanti cātmānaṃ sambhāvayitumātmanā |
adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram

विक्लवानां ह्यबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम् ।
रोचते त्वद्वचो नित्यं कथ्यमानं महोदर

viklavānāṃ hyabuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām |
rocate tvadvaco nityaṃ kathyamānaṃ mahodara

युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः ।
राजानमनुगच्छद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्

yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ |
rājānamanugacchadbhiḥ sarvaṃ kṛtyaṃ vināśitam

राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम् ।
राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम्

rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam |
rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam

एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये ।
दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे

eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye |
durnayaṃ bhavatāmadya samīkartuṃ mahāhave

एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः

evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ

महोदरोऽयं रामात् तु परित्रस्तो न संशयः ।
न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद

mahodaro'yaṃ rāmāt tu paritrasto na saṃśayaḥ |
na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada

कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च ।
गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च

kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca |
gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇa jayāya ca

शयानः शत्रुनाशार्थं भवान् सम्बोधितो मया ।
अयं हि कालः सुमहान् राक्षसानामरिंदम

śayānaḥ śatrunāśārthaṃ bhavān sambodhito mayā |
ayaṃ hi kālaḥ sumahān rākṣasānāmariṃdama

संगच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः ।
वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ

saṃgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ |
vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau

समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः

samālokya tu te rūpaṃ vidraviṣyanti vānarāḥ |
rāmalakṣmaṇayoścāpi hṛdaye prasphuṭiṣyataḥ

एवमुक्त्वा महातेजाः कुम्भकर्णं महाबलम् ।
पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः

evamuktvā mahātejāḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
punarjātamivātmānaṃ mene rākṣasapuṅgavaḥ

कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम् ।
बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः

kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam |
babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ

इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः ।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा योद्धुमुद्युक्तवांस्तदा

ityevamuktaḥ saṃhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ |
rājñastu vacanaṃ śrutvā yoddhumudyuktavāṃstadā

आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः ।
सर्वं कालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्

ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇaḥ |
sarvaṃ kālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam

इन्द्राशनिसमप्रख्यं वज्रप्रतिमगौरवम् ।
देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्

indrāśanisamaprakhyaṃ vajrapratimagauravam |
devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam

रक्तमाल्यमहादामं स्वतश्चोद्गतपावकम् ।
आदाय विपुलं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्

raktamālyamahādāmaṃ svataścodgatapāvakam |
ādāya vipulaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam

कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत् ।
गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम

kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt |
gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mama

अद्य तान् क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान् ।
कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्

adya tān kṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān |
kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt

सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः ।
वानरा हि महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः

sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgarapāṇibhiḥ |
vānarā hi mahātmānaḥ śūrāḥ suvyavasāyinaḥ

एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम् ।
तस्मात् परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतो व्रज ।
रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय

ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam |
tasmāt paramadurdharṣaḥ sainyaiḥ parivṛto vraja |
rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ niṣūdaya

अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् ।
आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः

athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām |
ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ

अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च ।
हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः

aṅgadānyaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca |
hāraṃ ca śaśisaṃkāśamābabandha mahātmanaḥ

दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः ।
गात्रेषु सज्जयामास श्रोत्रयोश्चास्य कुण्डले

divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ |
gātreṣu sajjayāmāsa śrotrayoścāsya kuṇḍale

काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः ।
कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ

kāñcanāṅgadakeyūraniṣkābharaṇabhūṣitaḥ |
kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto'gnirivābabhau

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत ।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena vyarājata |
amṛtotpādane naddho bhujaṅgeneva mandaraḥ

स काञ्चनं भारसहं निवातं
विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा ।
आबध्यमानः कवचं रराज
संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः

sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ
vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā |
ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja
saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ

सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः ।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ

sarvābharaṇasarvāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau

भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतस्थे स महाबलः

bhrātaraṃ sampariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
praṇamya śirasā tasmai pratasthe sa mahābalaḥ

तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः

tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ

तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।
अनुजग्मुर्महात्मानो रथिनो रथिनां वरम्

taṃ gajaiśca turaṃgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ |
anujagmurmahātmāno rathino rathināṃ varam

सर्पैरुष्ट्रैः खरैश्चैव सिंहद्विपमृगद्विजैः ।
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्

sarpairuṣṭraiḥ kharaiścaiva siṃhadvipamṛgadvijaiḥ |
anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो
धृतातपत्रः शितशूलपाणिः ।
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो
विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo
dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ |
madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto
viniryayau dānavadevaśatruḥ

पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः ।
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः

padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ |
anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ

रक्ताक्षाः सुबहुव्यामा नीलाञ्जनचयोपमाः ।
शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान्

raktākṣāḥ subahuvyāmā nīlāñjanacayopamāḥ |
śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān

भिन्दिपालांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च ।
तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान्

bhindipālāṃśca parighān gadāśca musalāni ca |
tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān

अथान्यद्वपुरादाय दारुणं घोरदर्शनम् ।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः

athānyadvapurādāya dāruṇaṃ ghoradarśanam |
niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ

धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः ।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः

dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchritaḥ |
raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ

संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् ।
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्

saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān |
kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः ।
निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |
nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ pataṅgāniva pāvakaḥ

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः ।
जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्

nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ |
jātirasmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः ।
हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे

purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः ।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |
nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam

तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः ।
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः

tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |
babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ

उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः ।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत

ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ |
sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः ।
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ |
maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṃgamāḥ

निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः ।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत

niṣpapāta ca gṛdhro'sya śūle vai pathi gacchataḥ |
prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhurakampata

निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिःस्वना ।
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न वाति च सुखोऽनिलः

niṣpapāta tadā colkā jvalantī bhīmaniḥsvanā |
ādityo niṣprabhaścāsīnna vāti ca sukho'nilaḥ

अचिन्तयन् महोत्पातानुदितान् रोमहर्षणान् ।
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः

acintayan mahotpātānuditān romaharṣaṇān |
niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः ।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्

sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ |
dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् ।
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam |
vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā

तद् वानरानीकमतिप्रचण्डं
दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् ।
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षा-
न्ननाद भूयो घनवद्घनाभः

tad vānarānīkamatipracaṇḍaṃ
diśo dravadbhinnamivābhrajālam |
sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣā-
nnanāda bhūyo ghanavadghanābhaḥ

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य
यथा निनादं दिवि वारिदस्य ।
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा
निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः

te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya
yathā ninādaṃ divi vāridasya |
peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā
nikṛttamūlā iva śālavṛkṣāḥ

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो
रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा ।
कपिगणभयमाददत् सुभीमं
प्रभुरिव किंकरदण्डवान् युगान्ते

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo
ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā |
kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ
prabhuriva kiṃkaradaṇḍavān yugānte