Sarga 55: Akampana Leads the Rakshasas Out

वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः ।
बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम्

vajradaṃṣṭraṃ hataṃ śrutvā vāliputreṇa rāvaṇaḥ |
balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimupasthitam

शीघ्रं निर्यान्तुदुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रास्त्रकोविदम्

śīghraṃ niryāntudurdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastrāstrakovidam

एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सत्तमः ।
भूतिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः

eṣa śāstā ca goptā ca netā ca yudhi sattamaḥ |
bhūtikāmaśca me nityaṃ nityaṃ ca samarapriyaḥ

एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम् ।
वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः

eṣa jeṣyati kākutsthau sugrīvaṃ ca mahābalam |
vānarāṃścāparān ghorān haniṣyati na saṃśayaḥ

परिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महाबलः ।
बलं सम्प्रेरयामास तदा लघुपराक्रमः

parigṛhya sa tāmājñāṃ rāvaṇasya mahābalaḥ |
balaṃ samprerayāmāsa tadā laghuparākramaḥ

ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः ।
निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः

tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ |
niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ

रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
मेघाभो मेघवर्णश्च मेघस्वनमहास्वनः

rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |
meghābho meghavarṇaśca meghasvanamahāsvanaḥ

राक्षसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ।
नहि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे

rākṣasaiḥ saṃvṛto ghoraistadā niryātyakampanaḥ |
nahi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe

अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ।
तस्य निर्धावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया

akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā |
tasya nirdhāvamānasya saṃrabdhasya yuyutsayā

अकस्माद् दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ।
व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः

akasmād dainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām |
vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ

विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत् स्वनः ।
अभवत् सुदिने काले दुर्दिनं रूक्षमारुतम्

vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavat svanaḥ |
abhavat sudine kāle durdinaṃ rūkṣamārutam

ऊचुः खगमृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ।
स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः

ūcuḥ khagamṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ |
sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ

तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ।
तथा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः

tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram |
tathā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ

बभूव सुमहान् नादः क्षोभयन्निव सागरम् ।
तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः

babhūva sumahān nādaḥ kṣobhayanniva sāgaram |
tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ

द्रुमशैलप्रहाराणां योद्धुं समुपतिष्ठताम् ।
तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम्

drumaśailaprahārāṇāṃ yoddhuṃ samupatiṣṭhatām |
teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ saṃjajñe kapirakṣasām

रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तदेहिनः ।
सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः

rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktadehinaḥ |
sarve hyatibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṃnibhāḥ

हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघांसया ।
तेषां विनर्दतां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम्

harayo rākṣasāścaiva parasparajighāṃsayā |
teṣāṃ vinardatāṃ śabdaḥ saṃyuge'titarasvinām

शुश्रुवे सुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद् भृशम्

śuśruve sumahān kopādanyonyamabhigarjatām |
rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavad bhṛśam

उद्धृतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ।
अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धतपाण्डुना

uddhṛtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa |
anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhatapāṇḍunā

संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ।
न ध्वजो न पताका वा चर्म वा तुरगोऽपि वा

saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire |
na dhvajo na patākā vā carma vā turago'pi vā

आयुधं स्यन्दनो वापि ददृशे तेन रेणुना ।
शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम्

āyudhaṃ syandano vāpi dadṛśe tena reṇunā |
śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām

श्रूयते तुमुलो युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ।
हरीनेव सुसंरुष्टा हरयो जघ्नुराहवे

śrūyate tumulo yuddhe na rūpāṇi cakāśire |
harīneva susaṃruṣṭā harayo jaghnurāhave

राक्षसा राक्षसांश्चापि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ।
ते परांश्च विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः

rākṣasā rākṣasāṃścāpi nijaghnustimire tadā |
te parāṃśca vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ

रुधिरार्द्रां तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ।
ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं ह्यपगतं रजः

rudhirārdrāṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām |
tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ hyapagataṃ rajaḥ

शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा ।
द्रुमशक्तिगदाप्रासैः शिलापरिघतोमरैः

śarīraśavasaṃkīrṇā babhūva ca vasuṃdharā |
drumaśaktigadāprāsaiḥ śilāparighatomaraiḥ

राक्षसा हरयस्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमान्

rākṣasā harayastūrṇaṃ jaghnuranyonyamojasā |
bāhubhiḥ parighākārairyudhyantaḥ parvatopamān

हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे ।
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः

harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñjaghnurāhave |
rākṣasāstvabhisaṃkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ

कपीन् निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ।
अकम्पनः सुसंक्रुद्धो राक्षसानां चमूपतिः

kapīn nijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ |
akampanaḥ susaṃkruddho rākṣasānāṃ camūpatiḥ

संहर्षयति तान् सर्वान् राक्षसान् भीमविक्रमान् ।
हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः

saṃharṣayati tān sarvān rākṣasān bhīmavikramān |
harayastvapi rakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ

विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ।
एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः

vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ |
etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ

मैन्दश्च द्विविदः क्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
ते तु वृक्षैर्महावीरा राक्षसानां चमूमुखे

maindaśca dvividaḥ kruddhāścakrurvegamanuttamam |
te tu vṛkṣairmahāvīrā rākṣasānāṃ camūmukhe

कदनं सुमहच्चक्रुर्लीलया हरिपुंगवाः ।
ममन्थू राक्षसान् सर्वे नानाप्रहरणैर्भृशम्

kadanaṃ sumahaccakrurlīlayā haripuṃgavāḥ |
mamanthū rākṣasān sarve nānāpraharaṇairbhṛśam