Sarga 53: Vajradamshtra Marches Out

धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
क्रोधेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्नुरगो यथा

dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
krodhena mahatā''viṣṭo niḥśvasannurago yathā

दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः ।
अब्रवीद् राक्षसं क्रूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम्

dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
abravīd rākṣasaṃ krūraṃ vajradaṃṣṭraṃ mahābalam

गच्छ त्वं वीर निर्याहि राक्षसैः परिवारितः ।
जहि दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह

gaccha tvaṃ vīra niryāhi rākṣasaiḥ parivāritaḥ |
jahi dāśarathiṃ rāmaṃ sugrīvaṃ vānaraiḥ saha

तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः ।
निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः

tathetyuktvā drutataraṃ māyāvī rākṣaseśvaraḥ |
nirjagāma balaiḥ sārdhaṃ bahubhiḥ parivāritaḥ

नागैरश्वैः खरैरुष्ट्रैः संयुक्तः सुसमाहितः ।
पताकाध्वजचित्रैश्च बहुभिः समलंकृतः

nāgairaśvaiḥ kharairuṣṭraiḥ saṃyuktaḥ susamāhitaḥ |
patākādhvajacitraiśca bahubhiḥ samalaṃkṛtaḥ

ततो विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः ।
तनुत्रं स समावृत्य सधनुर्निर्ययौ द्रुतम्

tato vicitrakeyūramukuṭena vibhūṣitaḥ |
tanutraṃ sa samāvṛtya sadhanurniryayau drutam

पताकालंकृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितम् ।
रथं प्रदक्षिणं कृत्वा समारोहच्चमूपतिः

patākālaṃkṛtaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣitam |
rathaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā samārohaccamūpatiḥ

ऋष्टिभिस्तोमरैश्चित्रैः श्लक्ष्णैश्च मुसलैरपि ।
भिन्दिपालैश्च चापैश्च शक्तिभिः पट्टिशैरपि

ṛṣṭibhistomaraiścitraiḥ ślakṣṇaiśca musalairapi |
bhindipālaiśca cāpaiśca śaktibhiḥ paṭṭiśairapi

खड्गैश्चक्रैर्गदाभिश्च निशितैश्च परश्वधैः ।
पदातयश्च निर्यान्ति विविधाः शस्त्रपाणयः

khaḍgaiścakrairgadābhiśca niśitaiśca paraśvadhaiḥ |
padātayaśca niryānti vividhāḥ śastrapāṇayaḥ

विचित्रवाससः सर्वे दीप्ता राक्षसपुङ्गवाः ।
गजा महोत्कटाः शूराश्चलन्त इव पर्वताः

vicitravāsasaḥ sarve dīptā rākṣasapuṅgavāḥ |
gajā mahotkaṭāḥ śūrāścalanta iva parvatāḥ

ते युद्धकुशला रूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।
अन्ये लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढा महाबलाः

te yuddhakuśalā rūḍhāstomarāṅkuśapāṇibhiḥ |
anye lakṣaṇasaṃyuktāḥ śūrārūḍhā mahābalāḥ

तद् राक्षसबलं सर्वं विप्रस्थितमशोभत ।
प्रावृट्काले यथा मेघा नर्दमानाः सविद्युतः

tad rākṣasabalaṃ sarvaṃ viprasthitamaśobhata |
prāvṛṭkāle yathā meghā nardamānāḥ savidyutaḥ

निःसृता दक्षिणद्वारादङ्गदो यत्र यूथपः ।
तेषां निष्क्रममाणानामशुभं समजायत

niḥsṛtā dakṣiṇadvārādaṅgado yatra yūthapaḥ |
teṣāṃ niṣkramamāṇānāmaśubhaṃ samajāyata

आकाशाद् विघनात् तीव्रा उल्काश्चाभ्यपतंस्तदा ।
वमन्तः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे

ākāśād vighanāt tīvrā ulkāścābhyapataṃstadā |
vamantaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire

व्याहरन्त मृगा घोरा रक्षसां निधनं तदा ।
समापतन्तो योधास्तु प्रास्खलंस्तत्र दारुणम्

vyāharanta mṛgā ghorā rakṣasāṃ nidhanaṃ tadā |
samāpatanto yodhāstu prāskhalaṃstatra dāruṇam

एतानौत्पातिकान् दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।
धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी निर्जगाम रणोत्सुकः

etānautpātikān dṛṣṭvā vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |
dhairyamālambya tejasvī nirjagāma raṇotsukaḥ

तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः ।
प्रणेदुः सुमहानादान् दिशः शब्देन पूरयन्

tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vānarā jitakāśinaḥ |
praṇeduḥ sumahānādān diśaḥ śabdena pūrayan

ततः प्रवृत्तं तुमुलं हरीणां राक्षसैः सह ।
घोराणां भीमरूपाणामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्

tataḥ pravṛttaṃ tumulaṃ harīṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
ghorāṇāṃ bhīmarūpāṇāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām

निष्पतन्तो महोत्साहा भिन्नदेहशिरोधराः ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा न्यपतन् धरणीतले

niṣpatanto mahotsāhā bhinnadehaśirodharāḥ |
rudhirokṣitasarvāṅgā nyapatan dharaṇītale

केचिदन्योन्यमासाद्य शूराः परिघबाहवः ।
चिक्षिपुर्विविधान् शस्त्रान् समरेष्वनिवर्तिनः

kecidanyonyamāsādya śūrāḥ parighabāhavaḥ |
cikṣipurvividhān śastrān samareṣvanivartinaḥ

द्रुमाणां च शिलानां च शस्त्राणां चापि निःस्वनः ।
श्रूयते सुमहांस्तत्र घोरो हृदयभेदनः

drumāṇāṃ ca śilānāṃ ca śastrāṇāṃ cāpi niḥsvanaḥ |
śrūyate sumahāṃstatra ghoro hṛdayabhedanaḥ

रथनेमिस्वनस्तत्र धनुषश्चापि घोरवत् ।
शङ्खभेरीमृदङ्गानां बभूव तुमुलः स्वनः

rathanemisvanastatra dhanuṣaścāpi ghoravat |
śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ babhūva tumulaḥ svanaḥ

केचिदस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धमकुर्वत

kecidastrāṇi saṃtyajya bāhuyuddhamakurvata

तलैश्च चरणैश्चापि मुष्टिभिश्च द्रुमैरपि ।
जानुभिश्च हताः केचिद् भग्नदेहाश्च राक्षसाः ।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचिद् वानरैर्युद्धदुर्मदैः

talaiśca caraṇaiścāpi muṣṭibhiśca drumairapi |
jānubhiśca hatāḥ kecid bhagnadehāśca rākṣasāḥ |
śilābhiścūrṇitāḥ kecid vānarairyuddhadurmadaiḥ

वज्रदंष्ट्रो भृशं बाणै रणे वित्रासयन् हरीन् ।
चचार लोकसंहारे पाशहस्त इवान्तकः

vajradaṃṣṭro bhṛśaṃ bāṇai raṇe vitrāsayan harīn |
cacāra lokasaṃhāre pāśahasta ivāntakaḥ

बलवन्तोऽस्त्रविदुषो नानाप्रहरणा रणे ।
जघ्नुर्वानरसैन्यानि राक्षसाः क्रोधर्मूच्छिताः

balavanto'straviduṣo nānāpraharaṇā raṇe |
jaghnurvānarasainyāni rākṣasāḥ krodharmūcchitāḥ

जघ्ने तान् राक्षसान् सर्वान् धृष्टो वालिसुतो रणे ।
क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तक इवानलः

jaghne tān rākṣasān sarvān dhṛṣṭo vālisuto raṇe |
krodhena dviguṇāviṣṭaḥ saṃvartaka ivānalaḥ

तान् राक्षसगणान् सर्वान् वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान् ।
अङ्गदः क्रोधताम्राक्षः सिंहः क्षुद्रमृगानिव

tān rākṣasagaṇān sarvān vṛkṣamudyamya vīryavān |
aṅgadaḥ krodhatāmrākṣaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

चकार कदनं घोरं शक्रतुल्यपराक्रमः ।
अङ्गदाभिहतास्तत्र राक्षसा भीमविक्रमाः

cakāra kadanaṃ ghoraṃ śakratulyaparākramaḥ |
aṅgadābhihatāstatra rākṣasā bhīmavikramāḥ

विभिन्नशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पादपाः ।
रथैश्चित्रैर्ध्वजैरश्वैः शरीरैर्हरिरक्षसाम्

vibhinnaśirasaḥ peturnikṛttā iva pādapāḥ |
rathaiścitrairdhvajairaśvaiḥ śarīrairharirakṣasām

रुधिरौघेण संछन्ना भूमिर्भयकरी तदा ।
हारकेयूरवस्त्रैश्च शस्त्रैश्च समलंकृता

rudhiraugheṇa saṃchannā bhūmirbhayakarī tadā |
hārakeyūravastraiśca śastraiśca samalaṃkṛtā

भूमिर्भाति रणे तत्र शारदीव यथा निशा ।
अङ्गदस्य च वेगेन तद् राक्षसबलं महत् ।
प्राकम्पत तदा तत्र पवनेनाम्बुदो यथा

bhūmirbhāti raṇe tatra śāradīva yathā niśā |
aṅgadasya ca vegena tad rākṣasabalaṃ mahat |
prākampata tadā tatra pavanenāmbudo yathā