Sarga 3: Hanuman Describes the Defences of Lanka

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat |
pratijagrāha kākutstho hanūmantamathābravīt

तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च ।
सर्वथापि समर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने

tapasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena ca |
sarvathāpi samartho'smi sāgarasyāsya laṅghane

कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद् ब्रवीष्व मे ।
ज्ञातुमिच्छामि तत् सर्वं दर्शनादिव वानर

kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstad bravīṣva me |
jñātumicchāmi tat sarvaṃ darśanādiva vānara

बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि ।
गुप्तिकर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च

balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyāmapi |
guptikarma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca

यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान् ।
सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि

yathāsukhaṃ yathāvacca laṅkāyāmasi dṛṣṭavān |
sarvamācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi

श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान् मारुतात्मजः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत्

śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmān mārutātmajaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punarathābravīt

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्म विधानतः ।
गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः

śrūyatāṃ sarvamākhyāsye durgakarma vidhānataḥ |
guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ

राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा ।
परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम्

rākṣasāśca yathā snigdhā rāvaṇasya ca tejasā |
parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām

विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च ।
एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्त्वतः

vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca |
evamuktvā kapiśreṣṭhaḥ kathayāmāsa tattvataḥ

हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला ।
महती रथसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेविता

hṛṣṭapramuditā laṅkā mattadvipasamākulā |
mahatī rathasampūrṇā rakṣogaṇaniṣevitā

दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च ।
चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति च

dṛḍhabaddhakapāṭāni mahāparighavanti ca |
catvāri vipulānyasyā dvārāṇi sumahānti ca

तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च ।
आगतं प्रतिसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते

tatreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca |
āgataṃ pratisainyaṃ taistatra pratinivāryate

द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः ।
शतशो रचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः

dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ |
śataśo racitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ

सौवर्णस्तु महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः ।
मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः

sauvarṇastu mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ |
maṇividrumavaidūryamuktāviracitāntaraḥ

सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः ।
अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः

sarvataśca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ |
agādhā grāhavatyaśca parikhā mīnasevitāḥ

द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः ।
यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः

dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ |
yantrairupetā bahubhirmahadbhirgṛhapaṅktibhiḥ

त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागते सति ।
यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः

trāyante saṃkramāstatra parasainyāgate sati |
yantraistairavakīryante parikhāsu samantataḥ

एकस्त्वकम्प्यो बलवान् संक्रमः सुमहादृढः ।
काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः

ekastvakampyo balavān saṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ |
kāñcanairbahubhiḥ stambhairvedikābhiśca śobhitaḥ

स्वयं प्रकृतिमापन्नो युयुत्सू राम रावणः ।
उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने

svayaṃ prakṛtimāpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ |
utthitaścāpramattaśca balānāmanudarśane

लङ्का पुनर्निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा ।
नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम्

laṅkā punarnirālambā devadurgā bhayāvahā |
nādeyaṃ pārvataṃ vānyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham

स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव ।
नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरुद्देशश्च सर्वतः

sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava |
naupathaścāpi nāstyatra niruddeśaśca sarvataḥ

शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा ।
वाजिवारणसम्पूर्णा लङ्का परमदुर्जया

śailāgre racitā durgā sā pūrdevapuropamā |
vājivāraṇasampūrṇā laṅkā paramadurjayā

परिखाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च ।
शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः

parikhāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca |
śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम् ।
शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः

ayutaṃ rakṣasāmatra pūrvadvāraṃ samāśritam |
śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ

नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम् ।
चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः

niyutaṃ rakṣasāmatra dakṣiṇadvāramāśritam |
caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ

प्रयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम् ।
चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः

prayutaṃ rakṣasāmatra paścimadvāramāśritam |
carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ

न्यर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम् ।
रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः

nyarbudaṃ rakṣasāmatra uttaradvāramāśritam |
rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ

शतशोऽथ सहस्राणि मध्यमं स्कन्धमाश्रिताः ।
यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम्

śataśo'tha sahasrāṇi madhyamaṃ skandhamāśritāḥ |
yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām

ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः ।
दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः ।
बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानां महात्मनाम्

te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ |
dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ |
balaikadeśaḥ kṣapito rākṣasānāṃ mahātmanām

येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम् ।
हतेति नगरी लङ्का वानरैरुपधार्यताम्

yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam |
hateti nagarī laṅkā vānarairupadhāryatām

अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव

aṅgado dvivido maindo jāmbavān panaso nalaḥ |
nīlaḥ senāpatiścaiva balaśeṣeṇa kiṃ tava

प्लवमाना हि गत्वा त्वां रावणस्य महापुरीम् ।
सपर्वतवनां भित्त्वा सखातां च सतोरणाम् ।
सप्राकारां सभवनामानयिष्यन्ति राघव

plavamānā hi gatvā tvāṃ rāvaṇasya mahāpurīm |
saparvatavanāṃ bhittvā sakhātāṃ ca satoraṇām |
saprākārāṃ sabhavanāmānayiṣyanti rāghava

एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम् ।
मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय

evamājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham |
muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya