Sarga 26: Sarana Names the Vanara Chiefs

तद्वचः सत्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् ।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम्

tadvacaḥ satyamaklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam |
niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam

यदि मामभियुञ्जीरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतामहं दद्यां सर्वलोकभयादपि

yadi māmabhiyuñjīran devagandharvadānavāḥ |
naiva sītāmahaṃ dadyāṃ sarvalokabhayādapi

त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिः पीडितो भृशम् ।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे

tvaṃ tu saumya paritrasto haribhiḥ pīḍito bhṛśam |
pratipradānamadyaiva sītāyāḥ sādhu manyase

को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ।
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः

ko hi nāma sapatno māṃ samare jetumarhati |
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादं हिमपाण्डुरम् ।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया

āruroha tataḥ śrīmān prāsādaṃ himapāṇḍuram |
bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo'tha didṛkṣayā

ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च

tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
paśyamānaḥ samudraṃ taṃ parvatāṃśca vanāni ca

ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवंगमैः ।
तदपारमसह्यं च वानराणां महाबलम्

dadarśa pṛthivīdeśaṃ susampūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ |
tadapāramasahyaṃ ca vānarāṇāṃ mahābalam

आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ।
एषां के वानरा मुख्याः के शूराः के महाबलाः

ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam |
eṣāṃ ke vānarā mukhyāḥ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ

के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः

ke pūrvamabhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ |
keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ

सारणाचक्ष्व मे सर्वं किंप्रभावाः प्लवंगमाः ।
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः

sāraṇācakṣva me sarvaṃ kiṃprabhāvāḥ plavaṃgamāḥ |
sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ

आबभाषेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तत्र वनौकसः ।
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः

ābabhāṣe'tha mukhyajño mukhyāṃstatra vanaukasaḥ |
eṣa yo'bhimukho laṅkāṃ nardaṃstiṣṭhati vānaraḥ

यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा

yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ |
yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā

लङ्का प्रतिहता सर्वा सशैलवनकानना ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

laṅkā pratihatā sarvā saśailavanakānanā |
sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ

बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ।
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान्

balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ |
bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān

लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिंजल्कसंनिभः

laṅkāmabhimukhaḥ kopādabhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate |
giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiṃjalkasaṃnibhaḥ

स्फोटयत्यतिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ।
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्ति प्रदिशो दश

sphoṭayatyatisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ |
yasya lāṅgūlaśabdena svananti pradiśo daśa

एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः ।
युवराजोऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे

eṣa vānararājena sugrīveṇābhiṣecitaḥ |
yuvarājo'ṅgado nāma tvāmāhvayati saṃyuge

वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः ।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा

vālinaḥ sadṛśaḥ putraḥ sugrīvasya sadā priyaḥ |
rāghavārthe parākrāntaḥ śakrārthe varuṇo yathā

एतस्य सा मतिः सर्वा यद् दृष्टा जनकात्मजा ।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा

etasya sā matiḥ sarvā yad dṛṣṭā janakātmajā |
hanūmatā vegavatā rāghavasya hitaiṣiṇā

बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान् ।
परिगृह्याभियाति त्वां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

bahūni vānarendrāṇāmeṣa yūthāni vīryavān |
parigṛhyābhiyāti tvāṃ svenānīkena marditum

अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः ।
वीरस्तिष्ठति संग्रामे सेतुहेतुरयं नलः

anuvālisutasyāpi balena mahatā vṛtaḥ |
vīrastiṣṭhati saṃgrāme setuheturayaṃ nalaḥ

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः

ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca |
utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṅgavāḥ

एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः

ete duṣprasahā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca |
ya enamanugacchanti vīrāścandanavāsinaḥ

एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ।
श्वेतो रजतसंकाशश्चपलो भीमविक्रमः

eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum |
śveto rajatasaṃkāśaścapalo bhīmavikramaḥ

बुद्धिमान् वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः

buddhimān vānaraḥ śūrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
tūrṇaṃ sugrīvamāgamya punargacchati vānaraḥ

विभजन् वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ।
यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम्

vibhajan vānarīṃ senāmanīkāni praharṣayan |
yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam

नाम्ना संरोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः

nāmnā saṃrocano nāma nānānagayuto giriḥ |
tatra rājyaṃ praśāstyeṣa kumudo nāma yūthapaḥ

योऽसौ शतसहस्राणि सहर्षं परिकर्षति ।
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः

yo'sau śatasahasrāṇi saharṣaṃ parikarṣati |
yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ

ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः ।
अदीनो वानरश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति ।
एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghoradarśanāḥ |
adīno vānaraścaṇḍaḥ saṃgrāmamabhikāṅkṣati |
eṣo'pyāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः ।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा

yastveṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ |
nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣanniva cakṣuṣā

विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् ।
राजन् सततमध्यास्ते स रम्भो नाम यूथपः ।
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः

vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam |
rājan satatamadhyāste sa rambho nāma yūthapaḥ |
śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśacca haripuṅgavāḥ

यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा

yaṃ yāntaṃ vānarā ghorāścaṇḍāścaṇḍaparākramāḥ |
parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditumojasā

यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ।
न तु संविजते मृत्योर्न च सेनां प्रधावति

yastu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ |
na tu saṃvijate mṛtyorna ca senāṃ pradhāvati

प्रकम्पते च रोषेण तिर्यक् च पुनरीक्षते ।
पश्य लाङ्गूलविक्षेपं क्ष्वेडत्येष महाबलः

prakampate ca roṣeṇa tiryak ca punarīkṣate |
paśya lāṅgūlavikṣepaṃ kṣveḍatyeṣa mahābalaḥ

महाजवो वीतभयो रम्यं साल्वेयपर्वतम् ।
राजन् सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः

mahājavo vītabhayo ramyaṃ sālveyaparvatam |
rājan satatamadhyāste śarabho nāma yūthapaḥ

एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ।
राजन् शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च

etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ |
rājan śatasahasrāṇi catvāriṃśattathaiva ca

यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति ।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः

yastu megha ivākāśaṃ mahānāvṛtya tiṣṭhati |
madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇāmiva vāsavaḥ

भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान् ।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम्

bherīṇāmiva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān |
ghoṣaḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmamabhikāṅkṣatām

एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् ।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः

eṣa parvatamadhyāste pāriyātramanuttamam |
yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ

एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः

enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate |
yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ

यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् ।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः

yastu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan |
sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ

एष दर्दुरसंकाशो विनतो नाम यूथपः ।
पिबंश्चरति यो वेणां नदीनामुत्तमां नदीम्

eṣa dardurasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ |
pibaṃścarati yo veṇāṃ nadīnāmuttamāṃ nadīm

षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः ।
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः

ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balamasya plavaṃgamāḥ |
tvāmāhvayati yuddhāya krodhano nāma vānaraḥ

विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः ।
यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः

vikrāntā balavantaśca yathā yūthāni bhāgaśaḥ |
yastu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ

अवमत्य सदा सर्वान् वानरान् बलदर्पितः ।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते

avamatya sadā sarvān vānarān baladarpitaḥ |
gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhādabhivartate

एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate |
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

एते दुष्प्रसहा वीरा येषां संख्या न विद्यते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठास्तेषां यूथानि भागशः

ete duṣprasahā vīrā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate |
yūthapā yūthapaśreṣṭhāsteṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ