Sarga 126: Hanuman Tells Bharata the Whole Account

बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम् ।
शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्

bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahadvanam |
śṛṇomyahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति माम् ।
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि

kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti mām |
eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatādapi

राघवस्य हरीणां च कथमासीत् समागमः ।
कस्मिन् देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः

rāghavasya harīṇāṃ ca kathamāsīt samāgamaḥ |
kasmin deśe kimāśritya tattvamākhyāhi pṛcchataḥ

स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः ।
आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने

sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ |
ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane

यथा प्रव्राजितो रामो मातुर्दत्तौ वरौ तव ।
यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः

yathā pravrājito rāmo māturdattau varau tava |
yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ

यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात् प्रभो ।
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम्

yathā dūtaistvamānītastūrṇaṃ rājagṛhāt prabho |
tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam

चित्रकूटगिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः ।
निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरता सताम्

citrakūṭagiriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ |
nimantritastvayā bhrātā dharmamācaratā satām

स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम् ।
आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः

sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam |
āryasya pāduke gṛhya yathāsi punarāgataḥ

सर्वमेतन्महाबाहो यथावद् विदितं तव ।
त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद् वृत्तं तन्निबोध मे

sarvametanmahābāho yathāvad viditaṃ tava |
tvayi pratiprayāte tu yad vṛttaṃ tannibodha me

अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् ।
परिद्यूनमिवात्यर्थं तद् वनं समपद्यत

apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam |
paridyūnamivātyarthaṃ tad vanaṃ samapadyata

तद्धस्तिमृदितं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलम् ।
प्रविवेशाथ विजनं स महद् दण्डकावनम्

taddhastimṛditaṃ ghoraṃ siṃhavyāghramṛgākulam |
praviveśātha vijanaṃ sa mahad daṇḍakāvanam

तेषां पुरस्ताद् बलवान् गच्छतां गहने वने ।
विनदन् सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत

teṣāṃ purastād balavān gacchatāṃ gahane vane |
vinadan sumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata

तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम् ।
निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम्

tamutkṣipya mahānādamūrdhvabāhumadhomukham |
nikhāte prakṣipanti sma nadantamiva kuñjaram

तत् कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः

tat kṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
sāyāhne śarabhaṅgasya ramyamāśramamīyatuḥ

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः ।
अभिवाद्य मुनीन् सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत्

śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ |
abhivādya munīn sarvāñjanasthānamupāgamat

पश्चाच्छूर्पणखा नाम रामपार्श्वमुपागता ।
ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः

paścācchūrpaṇakhā nāma rāmapārśvamupāgatā |
tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ

प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्

pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāsaṃ mahābalaḥ |
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना ।
एकेन सह संगम्य रामेण रणमूर्धनि

hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā |
ekena saha saṃgamya rāmeṇa raṇamūrdhani

अह्नश्चतुर्थभागेन निःशेषा राक्षसाः कृताः ।
महाबला महावीर्यास्तपसो विघ्नकारिणः

ahnaścaturthabhāgena niḥśeṣā rākṣasāḥ kṛtāḥ |
mahābalā mahāvīryāstapaso vighnakāriṇaḥ

निहता राघवेणाजौ दण्डकारण्यवासिनः ।
राक्षसाश्च विनिष्पिष्टाः खरश्च निहतो रणे

nihatā rāghaveṇājau daṇḍakāraṇyavāsinaḥ |
rākṣasāśca viniṣpiṣṭāḥ kharaśca nihato raṇe

दूषणं चाग्रतो हत्वा त्रिशिरास्तदनन्तरम् ।
ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता

dūṣaṇaṃ cāgrato hatvā triśirāstadanantaram |
tatastenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā

रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः ।
लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः

rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ |
lobhayāmāsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ

सा राममब्रवीद् दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति ।
अयं मनोहरः कान्त आश्रमो नो भविष्यति

sā rāmamabravīd dṛṣṭvā vaidehī gṛhyatāmiti |
ayaṃ manoharaḥ kānta āśramo no bhaviṣyati

ततो रामो धनुष्पाणिर्मृगं तमनुधावति ।
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा

tato rāmo dhanuṣpāṇirmṛgaṃ tamanudhāvati |
sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā

अथ सौम्य दशग्रीवो मृगं याति तु राघवे ।
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा

atha saumya daśagrīvo mṛgaṃ yāti tu rāghave |
lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā

जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव ।
त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम्

jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīmiva |
trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam

प्रगृह्य सहसा सीतां जगामाशु स राक्षसः ।
ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि

pragṛhya sahasā sītāṃ jagāmāśu sa rākṣasaḥ |
tatastvadbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani

सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः ।
ददृशुर्विस्मिताकारा रावणं राक्षसाधिपम्

sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ |
dadṛśurvismitākārā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

ततः शीघ्रतरं गत्वा तद् विमानं मनोजवम् ।
आरुह्य सह वैदेह्या पुष्पकं स महाबलः

tataḥ śīghrataraṃ gatvā tad vimānaṃ manojavam |
āruhya saha vaidehyā puṣpakaṃ sa mahābalaḥ

प्रविवेश तदा लङ्कां रावणो राक्षसेश्वरः ।
तां सुवर्णपरिष्कारे शुभे महति वेश्मनि

praviveśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
tāṃ suvarṇapariṣkāre śubhe mahati veśmani

प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ।
तृणवद् भाषितं तस्य तं च नैर्ऋतपुङ्गवम्

praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayāmāsa rāvaṇaḥ |
tṛṇavad bhāṣitaṃ tasya taṃ ca nairṛtapuṅgavam

अचिन्तयन्ती वैदेही ह्यशोकवनिकां गता ।
न्यवर्तत तदा रामो मृगं हत्वा तदा वने

acintayantī vaidehī hyaśokavanikāṃ gatā |
nyavartata tadā rāmo mṛgaṃ hatvā tadā vane

निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं स विव्यथे ।
गृध्रं हतं तदा दृष्ट्वा रामः प्रियतरं पितुः

nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ sa vivyathe |
gṛdhraṃ hataṃ tadā dṛṣṭvā rāmaḥ priyataraṃ pituḥ

मार्गमाणस्तु वैदेहीं राघवः सहलक्ष्मणः ।
गोदावरीमनुचरन् वनोद्देशांश्च पुष्पितान्

mārgamāṇastu vaidehīṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
godāvarīmanucaran vanoddeśāṃśca puṣpitān

आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसम् ।
ततः कबन्धवचनाद् रामः सत्यपराक्रमः

āsedaturmahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasam |
tataḥ kabandhavacanād rāmaḥ satyaparākramaḥ

ऋष्यमूकगिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः ।
तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत

ṛṣyamūkagiriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ |
tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata

भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन सुग्रीवो वालिना पुरा ।
इतरेतरसंवादात् प्रगाढः प्रणयस्तयोः

bhrātrā nirastaḥ kruddhena sugrīvo vālinā purā |
itaretarasaṃvādāt pragāḍhaḥ praṇayastayoḥ

रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत् ।
वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम्

rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat |
vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः ।
रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम्

sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ |
rāmāya pratijānīte rājaputryāstu mārgaṇam

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना ।
दश कोट्यः प्लवङ्गानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः

ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā |
daśa koṭyaḥ plavaṅgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ

तेषां नो विप्रकृष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालोऽत्यवर्तत

teṣāṃ no viprakṛṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahān kālo'tyavartata

भ्राता तु गृध्रराजस्य सम्पातिर्नाम वीर्यवान् ।
समाख्याति स्म वसतीं सीतां रावणमन्दिरे

bhrātā tu gṛdhrarājasya sampātirnāma vīryavān |
samākhyāti sma vasatīṃ sītāṃ rāvaṇamandire

सोऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन् ।
आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः ।
तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम्

so'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan |
ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ |
tatrāhamekāmadrākṣamaśokavanikāṃ gatām

कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् ।
तया समेत्य विधिवत् पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम्

kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām |
tayā sametya vidhivat pṛṣṭvā sarvamaninditām

अभिज्ञानं मया दत्तं रामनामाङ्गुलीयकम् ।
अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः

abhijñānaṃ mayā dattaṃ rāmanāmāṅgulīyakam |
abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho'hamāgataḥ

मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान् स महामणिः

mayā ca punarāgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
abhijñānaṃ mayā dattamarciṣmān sa mahāmaṇiḥ

श्रुत्वा तां मैथिलीं रामस्त्वाशशंसे च जीवितम् ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः

śrutvā tāṃ maithilīṃ rāmastvāśaśaṃse ca jīvitam |
jīvitāntamanuprāptaḥ pītvāmṛtamivāturaḥ

उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः ।
जिघांसुरिव लोकान्ते सर्वाँल्लोकान् विभावसुः

udyojayiṣyannudyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ |
jighāṃsuriva lokānte sarvām̐llokān vibhāvasuḥ

ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत् ।
अतरत् कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना

tataḥ samudramāsādya nalaṃ setumakārayat |
atarat kapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā

प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः ।
लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम्

prahastamavadhīnnīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ |
lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmastu rāvaṇam

स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च ।
महेश्वरस्वयंभूभ्यां तथा दशरथेन च

sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca |
maheśvarasvayaṃbhūbhyāṃ tathā daśarathena ca

तैश्च दत्तवरः श्रीमानृषिभिश्च समागतैः ।
सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वराँल्लेभे परंतपः

taiśca dattavaraḥ śrīmānṛṣibhiśca samāgataiḥ |
surarṣibhiśca kākutstho varām̐llebhe paraṃtapaḥ

स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतैः ।
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत्

sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiśca samāgataiḥ |
puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhāmabhyupāgamat

तां गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ ।
अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि

tāṃ gaṅgāṃ punarāsādya vasantaṃ munisaṃnidhau |
avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭumarhasi

ततः स वाक्यैर्मधुरैर्हनूमतो
निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः ।
उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणीं
चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः

tataḥ sa vākyairmadhurairhanūmato
niśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ |
uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇīṃ
cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ