Sarga 123: Shri Rama Shows Sita the Way Home

अनुज्ञातं तु रामेण तद् विमानमनुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महानादमुत्पपात विहायसम्

anujñātaṃ tu rāmeṇa tad vimānamanuttamam |
haṃsayuktaṃ mahānādamutpapāta vihāyasam

पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः ।
अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम्

pātayitvā tataścakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ |
abravīnmaithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām

कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम् ।
लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा

kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām |
laṅkāmīkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā

एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम् ।
हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत्

etadāyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam |
harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat

एष दत्तवरः शेते प्रमाथी राक्षसेश्वरः ।
तव हेतोर्विशालाक्षि निहतो रावणो मया

eṣa dattavaraḥ śete pramāthī rākṣaseśvaraḥ |
tava hetorviśālākṣi nihato rāvaṇo mayā

कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः ।
धूम्राक्षश्चात्र निहतो वानरेण हनूमता

kumbhakarṇo'tra nihataḥ prahastaśca niśācaraḥ |
dhūmrākṣaścātra nihato vānareṇa hanūmatā

विद्युन्माली हतश्चात्र सुषेणेन महात्मना ।
लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे

vidyunmālī hataścātra suṣeṇena mahātmanā |
lakṣmaṇenendrajiccātra rāvaṇirnihato raṇe

अङ्गदेनात्र निहतो विकटो नाम राक्षसः ।
विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्षो महापार्श्वमहोदरौ

aṅgadenātra nihato vikaṭo nāma rākṣasaḥ |
virūpākṣaśca duṣprekṣo mahāpārśvamahodarau

अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ

akampanaśca nihato balino'nye ca rākṣasāḥ |
triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau

युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च राक्षसप्रवरावुभौ ।
निकुम्भश्चैव कुम्भश्च कुम्भकर्णात्मजौ बली

yuddhonmattaśca mattaśca rākṣasapravarāvubhau |
nikumbhaścaiva kumbhaśca kumbhakarṇātmajau balī

वज्रदंष्ट्रश्च दंष्ट्रश्च बहवो राक्षसा हताः ।
मकराक्षश्च दुर्धर्षो मया युधि निपातितः

vajradaṃṣṭraśca daṃṣṭraśca bahavo rākṣasā hatāḥ |
makarākṣaśca durdharṣo mayā yudhi nipātitaḥ

अकम्पनश्च निहतः शोणिताक्षश्च वीर्यवान् ।
यूपाक्षश्च प्रजङ्घश्च निहतौ तु महाहवे

akampanaśca nihataḥ śoṇitākṣaśca vīryavān |
yūpākṣaśca prajaṅghaśca nihatau tu mahāhave

विद्युज्जिह्वोऽत्र निहतो राक्षसो भीमदर्शनः ।
यज्ञशत्रुश्च निहतः सुप्तघ्नश्च महाबलः

vidyujjihvo'tra nihato rākṣaso bhīmadarśanaḥ |
yajñaśatruśca nihataḥ suptaghnaśca mahābalaḥ

सूर्यशत्रुश्च निहतो ब्रह्मशत्रुस्तथापरः ।
अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत्

sūryaśatruśca nihato brahmaśatrustathāparaḥ |
atra mandodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat

सपत्नीनां सहस्रेण साग्रेण परिवारिता ।
एतत् तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने

sapatnīnāṃ sahasreṇa sāgreṇa parivāritā |
etat tu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane

यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम् ।
एष सेतुर्मया बद्धः सागरे लवणार्णवे

yatra sāgaramuttīrya tāṃ rātrimuṣitā vayam |
eṣa seturmayā baddhaḥ sāgare lavaṇārṇave

तव हेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः ।
पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम्

tava hetorviśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ |
paśya sāgaramakṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam

अपारमिव गर्जन्तं शङ्खशुक्तिसमाकुलम् ।
हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि

apāramiva garjantaṃ śaṅkhaśuktisamākulam |
hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili

विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम् ।
एतत् कुक्षौ समुद्रस्य स्कन्धावारनिवेशनम्

viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaramutthitam |
etat kukṣau samudrasya skandhāvāraniveśanam

अत्र पूर्वं महादेवः प्रसादमकरोद् विभुः ।
एतत् तु दृश्यते तीर्थं सागरस्य महात्मनः

atra pūrvaṃ mahādevaḥ prasādamakarod vibhuḥ |
etat tu dṛśyate tīrthaṃ sāgarasya mahātmanaḥ

सेतुबन्ध इति ख्यातं त्रैलोक्येन च पूजितम् ।
एतत् पवित्रं परमं महापातकनाशनम्

setubandha iti khyātaṃ trailokyena ca pūjitam |
etat pavitraṃ paramaṃ mahāpātakanāśanam

अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः ।
एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना

atra rākṣasarājo'yamājagāma vibhīṣaṇaḥ |
eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā

सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः ।
अथ दृष्ट्वा पुरीं सीता किष्किन्धां वालिपालिताम्

sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ |
atha dṛṣṭvā purīṃ sītā kiṣkindhāṃ vālipālitām

अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं रामं प्रणयसाध्वसा ।
सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतो नृप

abravīt praśritaṃ vākyaṃ rāmaṃ praṇayasādhvasā |
sugrīvapriyabhāryābhistārāpramukhato nṛpa

अन्येषां वानरेन्द्राणां स्त्रीभिः परिवृता ह्यहम् ।
गन्तुमिच्छे सहायोध्यां राजधानीं त्वया सह

anyeṣāṃ vānarendrāṇāṃ strībhiḥ parivṛtā hyaham |
gantumicche sahāyodhyāṃ rājadhānīṃ tvayā saha

एवमुक्तोऽथ वैदेह्या राघवः प्रत्युवाच ताम् ।
एवमस्त्विति किष्किन्धां प्राप्य संस्थाप्य राघवः

evamukto'tha vaidehyā rāghavaḥ pratyuvāca tām |
evamastviti kiṣkindhāṃ prāpya saṃsthāpya rāghavaḥ

विमानं प्रेक्ष्य सुग्रीवं वाक्यमेतदुवाच ह ।
ब्रूहि वानरशार्दूल सर्वान् वानरपुङ्गवान्

vimānaṃ prekṣya sugrīvaṃ vākyametaduvāca ha |
brūhi vānaraśārdūla sarvān vānarapuṅgavān

स्त्रीभिः परिवृताः सर्वे ह्ययोध्यां यान्तु सीतया ।
तथा त्वमपि सर्वाभिः स्त्रीभिः सह महाबल

strībhiḥ parivṛtāḥ sarve hyayodhyāṃ yāntu sītayā |
tathā tvamapi sarvābhiḥ strībhiḥ saha mahābala

अभित्वरय सुग्रीव गच्छामः प्लवगाधिप ।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणामिततेजसा

abhitvaraya sugrīva gacchāmaḥ plavagādhipa |
evamuktastu sugrīvo rāmeṇāmitatejasā

वानराधिपतिः श्रीमांस्तैश्च सर्वैः समावृतः ।
प्रविश्यान्तःपुरं शीघ्रं तारामुद्वीक्ष्य सोऽब्रवीत्

vānarādhipatiḥ śrīmāṃstaiśca sarvaiḥ samāvṛtaḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ śīghraṃ tārāmudvīkṣya so'bravīt

प्रिये त्वं सह नारीभिर्वानराणां महात्मनाम् ।
राघवेणाभ्यनुज्ञाता मैथिलीप्रियकाम्यया

priye tvaṃ saha nārībhirvānarāṇāṃ mahātmanām |
rāghaveṇābhyanujñātā maithilīpriyakāmyayā

त्वर त्वमभिगच्छामो गृह्य वानरयोषितः ।
अयोध्यां दर्शयिष्यामः सर्वा दशरथस्त्रियः

tvara tvamabhigacchāmo gṛhya vānarayoṣitaḥ |
ayodhyāṃ darśayiṣyāmaḥ sarvā daśarathastriyaḥ

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा तारा सर्वाङ्गशोभना ।
आहूय चाब्रवीत् सर्वा वानराणां तु योषितः

sugrīvasya vacaḥ śrutvā tārā sarvāṅgaśobhanā |
āhūya cābravīt sarvā vānarāṇāṃ tu yoṣitaḥ

सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता गन्तुं सर्वैश्च वानरैः ।
मम चापि प्रियं कार्यमयोध्यादर्शनेन च

sugrīveṇābhyanujñātā gantuṃ sarvaiśca vānaraiḥ |
mama cāpi priyaṃ kāryamayodhyādarśanena ca

प्रवेशं चैव रामस्य पौरजानपदैः सह ।
विभूतिं चैव सर्वासां स्त्रीणां दशरथस्य च

praveśaṃ caiva rāmasya paurajānapadaiḥ saha |
vibhūtiṃ caiva sarvāsāṃ strīṇāṃ daśarathasya ca

तारया चाभ्यनुज्ञाताः सर्वा वानरयोषितः ।
नेपथ्यविधिपूर्वं तु कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्

tārayā cābhyanujñātāḥ sarvā vānarayoṣitaḥ |
nepathyavidhipūrvaṃ tu kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

अध्यारोहन् विमानं तत् सीतादर्शनकाङ्क्षया ।
ताभिः सहोत्थितं शीघ्रं विमानं प्रेक्ष्य राघवः

adhyārohan vimānaṃ tat sītādarśanakāṅkṣayā |
tābhiḥ sahotthitaṃ śīghraṃ vimānaṃ prekṣya rāghavaḥ

ऋष्यमूकसमीपे तु वैदेहीं पुनरब्रवीत् ।
दृश्यतेऽसौ महान् सीते सविद्युदिव तोयदः

ṛṣyamūkasamīpe tu vaidehīṃ punarabravīt |
dṛśyate'sau mahān sīte savidyudiva toyadaḥ

ऋष्यमूको गिरिवरः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ।
अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः

ṛṣyamūko girivaraḥ kāñcanairdhātubhirvṛtaḥ |
atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ

समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया ।
एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना

samayaśca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā |
eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā

त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः ।
अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी

tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ |
asyāstīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī

अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया ।
दृश्यतेऽसौ जनस्थाने श्रीमान् सीते वनस्पतिः

atra yojanabāhuśca kabandho nihato mayā |
dṛśyate'sau janasthāne śrīmān sīte vanaspatiḥ

जटायुश्च महातेजास्तव हेतोर्विलासिनि ।
रावणेन हतो यत्र पक्षिणां प्रवरो बली

jaṭāyuśca mahātejāstava hetorvilāsini |
rāvaṇena hato yatra pakṣiṇāṃ pravaro balī

खरश्च निहतो यत्र दूषणश्च निपातितः ।
त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः

kharaśca nihato yatra dūṣaṇaśca nipātitaḥ |
triśirāśca mahāvīryo mayā bāṇairajihmagaiḥ

एतत् तदाश्रमपदमस्माकं वरवर्णिनि ।
पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शने

etat tadāśramapadamasmākaṃ varavarṇini |
parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśane

यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात् ।
एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शुभा

yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt |
eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śubhā

अगस्त्यस्याश्रमश्चैव दृश्यते कदलीवृतः ।
दीप्तश्चैवाश्रमे ह्येष सुतीक्ष्णस्य महात्मनः

agastyasyāśramaścaiva dṛśyate kadalīvṛtaḥ |
dīptaścaivāśrame hyeṣa sutīkṣṇasya mahātmanaḥ

दृश्यते चैव वैदेहि शरभङ्गाश्रमो महान् ।
उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः

dṛśyate caiva vaidehi śarabhaṅgāśramo mahān |
upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ puraṃdaraḥ

अस्मिन् देशे महाकायो विराधो निहतो मया ।
एते ते तापसा देवि दृश्यन्ते तनुमध्यमे

asmin deśe mahākāyo virādho nihato mayā |
ete te tāpasā devi dṛśyante tanumadhyame

अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरोपमः ।
अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी

atriḥ kulapatiryatra sūryavaiśvānaropamaḥ |
atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī

असौ सुतनु शैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते ।
अत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः

asau sutanu śailendraścitrakūṭaḥ prakāśate |
atra māṃ kaikayīputraḥ prasādayitumāgataḥ

एषा सा यमुना रम्या दृश्यते चित्रकानना ।
भरद्वाजाश्रमः श्रीमान् दृश्यते चैष मैथिलि

eṣā sā yamunā ramyā dṛśyate citrakānanā |
bharadvājāśramaḥ śrīmān dṛśyate caiṣa maithili

इयं च दृश्यते गङ्गा पुण्या त्रिपथगा नदी ।
नानाद्विजगणाकीर्णा सम्प्रपुष्पितकानना

iyaṃ ca dṛśyate gaṅgā puṇyā tripathagā nadī |
nānādvijagaṇākīrṇā samprapuṣpitakānanā

शृङ्गवेरपुरं चैतद् गुहो यत्र सखा मम ।
एषा सा दृश्यते सीते सरयूर्यूपमालिनी

śṛṅgaverapuraṃ caitad guho yatra sakhā mama |
eṣā sā dṛśyate sīte sarayūryūpamālinī

एषा सा दृश्यते सीते राजधानी पितुर्मम ।
अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता

eṣā sā dṛśyate sīte rājadhānī piturmama |
ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punarāgatā

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसाः सविभीषणाः ।
उत्पत्योत्पत्य संहृष्टास्तां पुरीं ददृशुस्तदा

tataste vānarāḥ sarve rākṣasāḥ savibhīṣaṇāḥ |
utpatyotpatya saṃhṛṣṭāstāṃ purīṃ dadṛśustadā

ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं
विशालकक्ष्यां गजवाजिभिर्वृताम् ।
पुरीमपश्यन् प्लवगाः सराक्षसाः
पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम्

tatastu tāṃ pāṇḍuraharmyamālinīṃ
viśālakakṣyāṃ gajavājibhirvṛtām |
purīmapaśyan plavagāḥ sarākṣasāḥ
purīṃ mahendrasya yathāmarāvatīm