Sarga 104: Ravana Rebukes His Charioteer

स तु मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः ।
क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत्

sa tu mohāt susaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ |
krodhasaṃraktanayano rāvaṇaḥ sūtamabravīt

हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् ।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा

hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam |
bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā

विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् ।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे

vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam |
māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase

किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च ।
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः

kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca |
tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho'yamapavāhitaḥ

त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालमुपार्जितम् ।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः

tvayādya hi mamānārya cirakālamupārjitam |
yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ

शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः ।
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया

śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ |
paśyato yuddhalubdho'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā

यत् त्वं कथमिदं मोहान्न चेद् वहसि दुर्मते ।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः

yat tvaṃ kathamidaṃ mohānna ced vahasi durmate |
satyo'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ

नहि तद् विद्यते कर्म सुहृदो हितकांक्षिणः ।
रिपूणां सदृशं त्वेतद् यत् त्वयैतदनुष्ठितम्

nahi tad vidyate karma suhṛdo hitakāṃkṣiṇaḥ |
ripūṇāṃ sadṛśaṃ tvetad yat tvayaitadanuṣṭhitam

निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः ।
यदि वाध्युषितोऽसि त्वं स्मर्यते यदि मे गुणः

nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannāpaiti me ripuḥ |
yadi vādhyuṣito'si tvaṃ smaryate yadi me guṇaḥ

एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना ।
अब्रवीद् रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः

evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā |
abravīd rāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ

न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः ।
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया

na bhīto'smi na mūḍho'smi nopajapto'smi śatrubhiḥ |
na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā

मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम्

mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā |
snehapraskannamanasā hitamityapriyaṃ kṛtam

नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम् ।
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि

nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam |
kaścillaghurivānāryo doṣato gantumarhasi

श्रूयतां प्रति दास्यामि यन्निमित्तं मया रथः ।
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः

śrūyatāṃ prati dāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ |
nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ

श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा ।
नहि ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं नोपधारये

śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā |
nahi te vīryasaumukhyaṃ prakarṣaṃ nopadhāraye

रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः ।
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव

rathodvahanakhinnāśca bhagnā me rathavājinaḥ |
dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva

निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः ।
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम्

nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ |
teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च ।
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्

deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca |
dainyaṃ harṣaśca khedaśca rathinaśca balābalam

स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च ।
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्

sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca |
yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam

उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् ।
सर्वमेतद् रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना

upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam |
sarvametad rathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā

तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् ।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया

tava viśrāmahetostu tathaiṣāṃ rathavājinām |
raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā

स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः ।
भर्तुः स्नेहपरीतेन मयेदं यत् कृतं प्रभो

svecchayā na mayā vīra ratho'yamapavāhitaḥ |
bhartuḥ snehaparītena mayedaṃ yat kṛtaṃ prabho

आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन ।
तत् करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा

ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana |
tat kariṣyāmyahaṃ vīra gatānṛṇyena cetasā

संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः ।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम्

saṃtuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ |
praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho'bravīdidam

रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं नय ।
नाहत्वा समरे शत्रून् निवर्तिष्यति रावणः

rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ naya |
nāhatvā samare śatrūn nivartiṣyati rāvaṇaḥ

एवमुक्त्वा रथस्थस्य रावणो राक्षसेश्वरः ।
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ।
श्रुत्वा रावणवाक्यानि सारथिः संन्यवर्तत

evamuktvā rathasthasya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
dadau tasya śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam |
śrutvā rāvaṇavākyāni sārathiḥ saṃnyavartata

ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः
प्रचोदयामास हयान् स सारथिः ।
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः
क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत्

tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ
pracodayāmāsa hayān sa sārathiḥ |
sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ
kṣaṇena rāmasya raṇāgrato'bhavat