Sarga 101: Lakshmana Revived by Sushena's Herb

शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा ।
लक्ष्मणं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतम्

śaktyā nipātitaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena balīyasā |
lakṣmaṇaṃ samare śūraṃ śoṇitaughapariplutam

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।
विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत्

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
visṛjanneva bāṇaughān suṣeṇamidamabravīt

एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितो भुवि ।
सर्पवच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन्

eṣa rāvaṇavīryeṇa lakṣmaṇaḥ patito bhuvi |
sarpavacceṣṭate vīro mama śokamudīrayan

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम ।
पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः

śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇaiḥ priyataraṃ mama |
paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा

ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ |
yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena vā

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः ।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता

lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karād dhanuḥ |
sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā

अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव ।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते

avasīdanti gātrāṇi svapnayāne nṛṇāmiva |
cintā me vardhate tīvrā mumūrṣāpi ca jāyate

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।
विष्टनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम्

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā |
viṣṭanantaṃ tu duḥkhārtaṃ marmaṇyabhihataṃ bhṛśam

राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम् ।
दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः

rāghavo bhrātaraṃ dṛṣṭvā priyaṃ prāṇaṃ bahiścaram |
duḥkhena mahatāviṣṭo dhyānaśokaparāyaṇaḥ

परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु

paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ |
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu

विजयोऽपि हि मे शूर न प्रियायोपकल्पते ।
अचक्षुर्विषयश्चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति

vijayo'pi hi me śūra na priyāyopakalpate |
acakṣurviṣayaścandraḥ kāṃ prītiṃ janayiṣyati

किं मे युद्धेन किं प्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः

kiṃ me yuddhena kiṃ prāṇairyuddhakāryaṃ na vidyate |
yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ

यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्

yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāti mahādyutiḥ |
ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः ।
इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः

iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ sa nityamanuvrataḥ |
imāmavasthāṃ gamito rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ

देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः ।
तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः

deśe deśe kalatrāṇi deśe deśe ca bāndhavāḥ |
taṃ tu deśaṃ na paśyāmi yatra bhrātā sahodaraḥ

किं नु राज्येन दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम ।
कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम्

kiṃ nu rājyena durdharṣalakṣmaṇena vinā mama |
kathaṃ vakṣyāmyahaṃ tvambāṃ sumitrāṃ putravatsalām

उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया ।
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्

upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ dattaṃ sumitrayā |
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm

भरतं किं नु वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम् ।
सह तेन वनं यातो विना तेनागतः कथम्

bharataṃ kiṃ nu vakṣyāmi śatrughnaṃ ca mahābalam |
saha tena vanaṃ yāto vinā tenāgataḥ katham

इहैव मरणं श्रेयो न तु बन्धुविगर्हणम् ।
किं मया दुष्कृतं कर्म कृतमन्यत्र जन्मनि

ihaiva maraṇaṃ śreyo na tu bandhuvigarhaṇam |
kiṃ mayā duṣkṛtaṃ karma kṛtamanyatra janmani

येन मे धार्मिको भ्राता निहतश्चाग्रतः स्थितः ।
हा भ्रातर्मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभो

yena me dhārmiko bhrātā nihataścāgrataḥ sthitaḥ |
hā bhrātarmanujaśreṣṭha śūrāṇāṃ pravara prabho

एकाकी किं नु मां त्यक्त्वा परलोकाय गच्छसि ।
विलपन्तं च मां भ्रातः किमर्थं नावभाषसे

ekākī kiṃ nu māṃ tyaktvā paralokāya gacchasi |
vilapantaṃ ca māṃ bhrātaḥ kimarthaṃ nāvabhāṣase

उत्तिष्ठ पश्य किं शेषे दीनं मां पश्य चक्षुषा ।
शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु वनेषु च

uttiṣṭha paśya kiṃ śeṣe dīnaṃ māṃ paśya cakṣuṣā |
śokārtasya pramattasya parvateṣu vaneṣu ca

विषण्णस्य महाबाहो समाश्वासयिता मम ।
राममेवं ब्रुवाणं तु शोकव्याकुलितेन्द्रियम्

viṣaṇṇasya mahābāho samāśvāsayitā mama |
rāmamevaṃ bruvāṇaṃ tu śokavyākulitendriyam

आश्वासयन्नुवाचेदं सुषेणः परमं वचः ।
त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लव्यकारिणीम्

āśvāsayannuvācedaṃ suṣeṇaḥ paramaṃ vacaḥ |
tyajemāṃ naraśārdūla buddhiṃ vaiklavyakāriṇīm

शोकसंजननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे ।
नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः

śokasaṃjananīṃ cintāṃ tulyāṃ bāṇaiścamūmukhe |
naiva pañcatvamāpanno lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

नह्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम्

nahyasya vikṛtaṃ vaktraṃ na ca śyāmatvamāgatam |
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasya nirīkṣyatām

पद्मपत्रतलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।
नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशां पते

padmapatratalau hastau suprasanne ca locane |
nedṛśaṃ dṛśyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate

विषादं मा कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम ।
आख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले

viṣādaṃ mā kṛthā vīra saprāṇo'yamariṃdama |
ākhyāti tu prasuptasya srastagātrasya bhūtale

सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ।
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः

socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ |
evamuktvā mahāprājñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ

समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तं महाकपिम् ।
सौम्य शीघ्रमितो गत्वा पर्वतं हि महोदयम्

samīpasthamuvācedaṃ hanūmantaṃ mahākapim |
saumya śīghramito gatvā parvataṃ hi mahodayam

पूर्वं तु कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता तव ।
दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिमिहानय

pūrvaṃ tu kathito yo'sau vīra jāmbavatā tava |
dakṣiṇe śikhare jātāṃ mahauṣadhimihānaya

विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्यकरणीं तथा ।
संजीवकरणीं वीर संधानीं च महौषधीम्

viśalyakaraṇīṃ nāmnā sāvarṇyakaraṇīṃ tathā |
saṃjīvakaraṇīṃ vīra saṃdhānīṃ ca mahauṣadhīm

संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय ।
इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् ।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः

saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya tvamānaya |
ityevamukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam |
cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstā mahauṣadhīḥ

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः ।
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः

tasya buddhiḥ samutpannā māruteramitaujasaḥ |
idameva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ

अस्मिंस्तु शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम् ।
प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ह्येवमब्रवीत्

asmiṃstu śikhare jātāmoṣadhīṃ tāṃ sukhāvahām |
pratarkeṇāvagacchāmi suṣeṇo hyevamabravīt

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ।
कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद्भवेत्

agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham |
kālātyayena doṣaḥ syād vaiklavyaṃ ca mahadbhavet

इति संचिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।
आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः

iti saṃcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ |
āsādya parvataśreṣṭhaṃ triḥ prakampya gireḥ śiraḥ

फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत्

phullanānātarugaṇaṃ samutpāṭya mahābalaḥ |
gṛhītvā hariśārdūlo hastābhyāṃ samatolayat

स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात् ।
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमान् शिखरं गिरेः

sa nīlamiva jīmūtaṃ toyapūrṇaṃ nabhastalāt |
utpapāta gṛhītvā tu hanūmān śikharaṃ gireḥ

समागम्य महावेगः संन्यस्य शिखरं गिरेः ।
विश्रम्य किंचिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत्

samāgamya mahāvegaḥ saṃnyasya śikharaṃ gireḥ |
viśramya kiṃciddhanumān suṣeṇamidamabravīt

औषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव ।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया

auṣadhīrnāvagacchāmi tā ahaṃ haripuṅgava |
tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā

एवं कथयमानं तु प्रशस्य पवनात्मजम् ।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः

evaṃ kathayamānaṃ tu praśasya pavanātmajam |
suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ

विस्मितास्तु बभूवुस्ते सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम्

vismitāstu babhūvuste sarve vānarapuṅgavāḥ |
dṛṣṭvā tu hanumatkarma surairapi suduṣkaram

ततः संक्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः ।
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः

tataḥ saṃkṣodayitvā tāmoṣadhīṃ vānarottamaḥ |
lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ

सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात्

saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt

तमुत्थितं तु हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।
साधुसाध्विति सुप्रीता लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन्

tamutthitaṃ tu harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam |
sādhusādhviti suprītā lakṣmaṇaṃ pratyapūjayan

एह्येहीत्यब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।
सस्वजे गाढमालिङ्गय बाष्पपर्याकुलेक्षणः

ehyehītyabravīd rāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā |
sasvaje gāḍhamāliṅgaya bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम्

abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā |
diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punarāgatam

नहि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा ।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते

nahi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā |
ko hi me jīvitenārthastvayi pañcatvamāgate

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्

ityevaṃ bruvatastasya rāghavasya mahātmanaḥ |
khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ।
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama |
laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi

नहि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां सत्यवादिनः ।
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम्

nahi pratijñāṃ kurvanti vitathāṃ satyavādinaḥ |
lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam

नैराश्यमुपगन्तुं च नालं ते मत्कृतेऽनघ ।
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय

nairāśyamupagantuṃ ca nālaṃ te matkṛte'nagha |
vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya

न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः

na jīvan yāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ |
nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ

अहं तु वधमच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः

ahaṃ tu vadhamacchāmi śīghramasya durātmanaḥ |
yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ

यदि वधमिच्छसि रावणस्य संख्ये
यदि च कृतां हि तवेच्छसि प्रतिज्ञाम् ।
यदि तव राजसुताभिलाष आर्य
कुरु च वचो मम शीघ्रमद्य वीर

yadi vadhamicchasi rāvaṇasya saṃkhye
yadi ca kṛtāṃ hi tavecchasi pratijñām |
yadi tava rājasutābhilāṣa ārya
kuru ca vaco mama śīghramadya vīra