Sarga 9: Kaikasi's sons are born

कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः ।
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह

kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ |
rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha

नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम्

nīlajīmūtasaṅkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam

राक्षसेन्द्रः स तु तदा विचरन्वै महीतलम् ।
तदापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम्

rākṣasendraḥ sa tu tadā vicaranvai mahītalam |
tadāpaśyatsa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram

गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्यतनयं विभुम् ।
तं दृष्ट्वा ऽमरसङ्काशं स्वच्छन्दं तपनोपमम्

gacchantaṃ pitaraṃ draṣṭuṃ pulastyatanayaṃ vibhum |
taṃ dṛṣṭvā 'marasaṅkāśaṃ svacchandaṃ tapanopamam

रसातलं प्रविष्टः सन्मर्त्यलोकात्सविस्मयः ।
इत्येवं चिन्तयामास राक्षसानां महामतिः

rasātalaṃ praviṣṭaḥ sanmartyalokātsavismayaḥ |
ityevaṃ cintayāmāsa rākṣasānāṃ mahāmatiḥ

किं कृतं श्रेय इत्येवं वर्धेमहि कथं वयम् ।
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः

kiṃ kṛtaṃ śreya ityevaṃ vardhemahi kathaṃ vayam |
athābravītsutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ

पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं व्यतिवर्तते ।
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे

putri pradānakālo 'yaṃ yauvanaṃ vyativartate |
pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase

त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ।
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके ।
कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्

tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ |
tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sākṣādiva putrike |
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām

न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति कन्यके त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके ।

na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti kanyake tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sākṣādiva putrike |

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate |
kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati

सा त्वं मुनिवरं श्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् ।
भज विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम्

sā tvaṃ munivaraṃ śreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam |
bhaja viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam

ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः ।
तेजसा भास्करसमो यादृशो ऽयं धनेश्वरः

īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ |
tejasā bhāskarasamo yādṛśo 'yaṃ dhaneśvaraḥ

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कन्यका पितृगौरवात् ।
तत्रोपागम्य सा तस्थौ विश्रवा यत्र तप्यते

sā tu tadvacanaṃ śrutvā kanyakā pitṛgauravāt |
tatropāgamya sā tasthau viśravā yatra tapyate

एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः ।
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः

etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ |
agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ

अविचिन्त्य तु तां वेलां दारुणां पितृगौरवात् ।
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ।
विलिखन्ती मुहुर्भूमिमङ्गुष्ठाग्रेण भामिनी

avicintya tu tāṃ velāṃ dāruṇāṃ pitṛgauravāt |
upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā |
vilikhantī muhurbhūmimaṅguṣṭhāgreṇa bhāminī

स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमानां स्वतेजसा

sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām |
abravītparamodāro dīpyamānāṃ svatejasā

भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता ।
किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने

bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā |
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane

एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् ।
आत्मप्रभावेण मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम्

evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt |
ātmaprabhāveṇa mune jñātumarhasi me matam

किं तु मां विद्धि ब्रह्मर्षे शासनात्पितुरागताम् ।
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि

kiṃ tu māṃ viddhi brahmarṣe śāsanātpiturāgatām |
kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi

स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह ।
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम्

sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha |
vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam

सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमातङ्गगामिनि ।
दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता

sutābhilāṣo mattaste mattamātaṅgagāmini |
dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā

शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ।
दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान्

śṛṇu tasmātsutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi |
dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān

प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः ।
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ |
sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ

भगवन्नीदृशान्पुत्रांस्त्वत्तो ऽहं ब्रह्मवादिनः ।
नेच्छामि सुदुराचारान्प्रसादं कर्तुमर्हसि

bhagavannīdṛśānputrāṃstvatto 'haṃ brahmavādinaḥ |
necchāmi sudurācārānprasādaṃ kartumarhasi

कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव रोहिणीम्

kanyayā tvevamuktastu viśravā munipuṅgavaḥ |
uvāca kaikasīṃ bhūyaḥ pūrṇenduriva rohiṇīm

पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने ।
मम वंशानुरूपः स धर्मात्मा च भविष्यति

paścimo yastava suto bhaviṣyati śubhānane |
mama vaṃśānurūpaḥ sa dharmātmā ca bhaviṣyati

एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् ।
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम्

evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kenacit |
janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam

दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम्

daśagrīvaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam |
tāmroṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam

तस्मिञ्जाते तु तत्काले सज्वालकवलाः शिवाः ।
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः

tasmiñjāte tu tatkāle sajvālakavalāḥ śivāḥ |
kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakramuḥ

ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः ।
प्रबभौ न च सूर्यो वै महोल्काश्चापतन्भुवि

vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharaniḥsvanāḥ |
prababhau na ca sūryo vai maholkāścāpatanbhuvi

चकम्पे जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः ।
अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव समुद्रः सरितां पतिः

cakampe jagatī caiva vavurvātāḥ sudāruṇāḥ |
akṣobhyaḥ kṣubhitaścaiva samudraḥ saritāṃ patiḥ

अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता ।
दशग्रीवः प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति

atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā |
daśagrīvaḥ prasūto 'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati

तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः ।
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते

tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
pramāṇādyasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate

ततः शूर्पणखा नाम सञ्जज्ञे विकृतानना ।
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः

tataḥ śūrpaṇakhā nāma sañjajñe vikṛtānanā |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ

तस्मिञ्जाते महासत्त्वे पुष्पवर्षं पपात ह

tasmiñjāte mahāsattve puṣpavarṣaṃ papāta ha

नभःस्थाने दुन्दुभयो देवानां प्राणदंस्तदा ।
वाक्यं चैवान्तरिक्षे च साधु साध्विति तत्तदा

nabhaḥsthāne dundubhayo devānāṃ prāṇadaṃstadā |
vākyaṃ caivāntarikṣe ca sādhu sādhviti tattadā

तौ तु तत्र महारण्ये ववृधाते महौजसौ ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ लोकोद्वेगकरौ तदा

tau tu tatra mahāraṇye vavṛdhāte mahaujasau |
kumbhakarṇadaśagrīvau lokodvegakarau tadā

कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मवत्सलान् ।
त्रैलोक्यं भक्षयन्नित्यासन्तुष्टो विचचार ह

kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmavatsalān |
trailokyaṃ bhakṣayannityāsantuṣṭo vicacāra ha

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः ।
स्वाध्यायनियताहार उवास विजितेन्द्रियः

vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharme vyavasthitaḥ |
svādhyāyaniyatāhāra uvāsa vijitendriyaḥ

अथ वैश्रवणो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।
आगतः पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण धनेश्वरः

atha vaiśravaṇo devastatra kālena kenacit |
āgataḥ pitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ

तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आगम्य राक्षसी तत्र दशग्रीवमुवाच ह

taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā |
āgamya rākṣasī tatra daśagrīvamuvāca ha

पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् ।
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम्

putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam |
bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvamīdṛśam

दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम ।
यथा त्वमसि मे पुत्र भव र्वैश्रवणोपमः

daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama |
yathā tvamasi me putra bhava rvaiśravaṇopamaḥ

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा

mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā

सत्यं ते प्रतिजानामि भ्रातृतुल्यो ऽधिको ऽपि वा ।
भविष्याम्योजसा चैव सन्तापं त्यज हृद्गतम्

satyaṃ te pratijānāmi bhrātṛtulyo 'dhiko 'pi vā |
bhaviṣyāmyojasā caiva santāpaṃ tyaja hṛdgatam

ततस्तेनैव कोपेन दशग्रीवः सहानुजः ।
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म तपसे धृतमानसः

tatastenaiva kopena daśagrīvaḥ sahānujaḥ |
cikīrṣurduṣkaraṃ karma tapase dhṛtamānasaḥ

प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वा ऽध्यवस्य च ।
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम्

prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvā 'dhyavasya ca |
āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham

स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तपश्चकारातुलमुग्रविक्रमः ।
अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान्

sa rākṣasastatra sahānujastadā tapaścakārātulamugravikramaḥ |
atoṣayaccāpi pitāmahaṃ vibhuṃ dadau sa tuṣṭaśca varāñjayāvahān