Sarga 52: Lakshmana consoles Shri Rama

तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा

tatra tāṃ rajanīmuṣya keśinyāṃ raghunandanaḥ |
prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā

ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम्

tato 'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ |
ayodhyāṃ ratnasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām

सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः

saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ |
rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ

तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसन्निभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तान्समदृश्यत

tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisannibham |
rāmasya paramodāraṃ purastānsamadṛśyata

राज्ञस्तु भवनद्वारि सो ऽवतीर्य रथोत्तमात् ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः

rājñastu bhavanadvāri so 'vatīrya rathottamāt |
avāṅmukho dīnamanāḥ praviveśānivāritaḥ

स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः

sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ

जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः

jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ

आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुचौ

āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām |
gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śucau

तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् ।
पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम्

tatra tāṃ ca śubhācārāmāśramānte yaśasvinīm |
punarapyāgato vīra pādamūlamupāsitum

मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा न हि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः

mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī |
tvadvidhā na hi śocanti buddhimanto manasvinaḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च ।
नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्

tasmātputreṣu dāreṣu mitreṣu ca dhaneṣu ca |
nātiprasaṅgaḥ kartavyo viprayogo hi tairdhruvam

शक्तस्त्वमात्मना ऽ ऽत्मानं विनेतुं मनसैव हि ।
लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः

śaktastvamātmanā ' 'tmānaṃ vinetuṃ manasaiva hi |
lokānsarvāṃśca kākutstha kiṃ punaḥ śokamātmanaḥ

नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
अपवादः स किल ते पुनरेष्यति राघव

nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
apavādaḥ sa kila te punareṣyati rāghava

यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ।
सो ऽपवादः पुरे राजन्भविष्यति न संशयः

yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa |
so 'pavādaḥ pure rājanbhaviṣyati na saṃśayaḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजैनां दुर्बलां बुद्धिं सन्तापं मा कुरुष्व ह

sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ |
tyajaināṃ durbalāṃ buddhiṃ santāpaṃ mā kuruṣva ha

एवमुक्तः स काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलः

evamuktaḥ sa kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā |
uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalaḥ

एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने

evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane

निवृत्तिश्चागता सौम्य सन्तापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुरुचिरैरनुनीतो ऽस्मि लक्ष्मण

nivṛttiścāgatā saumya santāpaśca nirākṛtaḥ |
bhavadvākyaiḥ surucirairanunīto 'smi lakṣmaṇa