Sarga 43: Bhadra reports what the people say

तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः

tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ |
kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ

विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुटः ।
सुराजः कालियो भद्रो दन्तवक्रः सुमागधः

vijayo madhumattaśca kāśyapo maṅgalaḥ kuṭaḥ |
surājaḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ sumāgadhaḥ

एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः ।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः

ete kathā bahuvidhāḥ parihāsasamanvitāḥ |
kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ

ततः कथायां कस्याञ्चिद्राघवः समभाषत ।
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च

tataḥ kathāyāṃ kasyāñcidrāghavaḥ samabhāṣata |
kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca

मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः ।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं च लक्ष्मणम्

māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ |
kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ ca lakṣmaṇam

किं नु शत्रुघ्नमुद्दिश्य कैकयीं किं नु मातरम् ।
वक्तव्यतां च राजानो वरे राज्ये व्रजन्ति च

kiṃ nu śatrughnamuddiśya kaikayīṃ kiṃ nu mātaram |
vaktavyatāṃ ca rājāno vare rājye vrajanti ca

एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
स्थिताः कथा शुभाः राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम्

evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt |
sthitāḥ kathā śubhāḥ rājanvartante puravāsinām

अमुं तु विजयं सौम्य दशग्रीववधार्जितम् ।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यन्ते पुरुषर्षभ

amuṃ tu vijayaṃ saumya daśagrīvavadhārjitam |
bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyante puruṣarṣabha

एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् ।
कथयस्व यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः

evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt |
kathayasva yathātattvaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ

शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः ।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां नकुर्यामशुभानि च

śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ |
śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ nakuryāmaśubhāni ca

कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयं विगतज्वरः ।
कथयन्ति यथा पौराः पापा जनपदेषु च

kathayasva ca visrabdho nirbhayaṃ vigatajvaraḥ |
kathayanti yathā paurāḥ pāpā janapadeṣu ca

राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः ।
प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः

rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ |
pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ

शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् ।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च

śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham |
catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca

दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् ।
अश्रुतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः

duṣkaraṃ kṛtavānrāmaḥ samudre setubandhanam |
aśrutaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ

रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः ।
वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः

rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ |
vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ

हत्वा च रावणं सङ्ख्ये सीतामाहृत्य राघवः ।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत्

hatvā ca rāvaṇaṃ saṅkhye sītāmāhṛtya rāghavaḥ |
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat

कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं सुखम् ।
अङ्कमारोप्य तु पुरा रावणेन बलाद्धृताम्

kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsambhogajaṃ sukham |
aṅkamāropya tu purā rāvaṇena balāddhṛtām

लङ्कामपि पुरा नीतामशोकवनिकां गताम् ।
रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते

laṅkāmapi purā nītāmaśokavanikāṃ gatām |
rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate

अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति ।
यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते

asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati |
yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate

एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः ।
नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च

evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ |
nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca

तस्यैवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् ।
उवाच सुहृदः सर्वान्कथमेतद्ब्रवीथ माम्

tasyaivaṃ bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat |
uvāca suhṛdaḥ sarvānkathametadbravītha mām

सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः

sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |
pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ

श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् ।
विसर्जयामास तदा वयस्याञ्छत्रुसूदनः

śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam |
visarjayāmāsa tadā vayasyāñchatrusūdanaḥ