Sarga 32: Kartavirya Arjuna takes Ravana captive

नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः ।
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः

narmadāpuline yatra rākṣasendraḥ sudāruṇaḥ |
puṣpopahāraṃ kurute tasmāddeśādadūrataḥ

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।
क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः

arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ |
krīḍate saha nārībhirnarmadātoyamāśritaḥ

तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः ।
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः

tāsāṃ madhyagato rājā rarāja ca tadārjunaḥ |
kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ

जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।
रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः

jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam |
rurodha narmadāvegaṃ bāhubhirbahubhirvṛtaḥ

कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।
कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति

kārtavīryabhujāsaktaṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam |
kūlopahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati

समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ

samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ |
sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau

स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः ।
पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह

sa vegaḥ kārtavīryeṇa sampreṣita ivāmbhasaḥ |
puṣpopahāraṃ sakalaṃ rāvaṇasya jahāra ha

रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा ।
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम्

rāvaṇo 'rdhasamāptaṃ tamutsṛjya niyamaṃ tadā |
narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām

पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् ।
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु

paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasannibham |
vardhantamambhaso vegaṃ pūrvāmāśāṃ praviśya tu

ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् ।
निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम्

tato 'nubhrāntaśakunāṃ svabhāvoparame sthitām |
nirvikārāṅganābhāsāmapaśyadrāvaṇo nadīm

सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।
वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ

savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ |
vegaprabhāvamanveṣṭuṃ so 'diśacchukasāraṇau

तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।
व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ

tau tu rāvaṇasandiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau |
vyomāntaragatau vīrau prasthitau paścimāmukhau

अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ ।
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम्

ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau rajanīcarau |
paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam

बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।
मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम्

bṛhatsālapratīkāśaṃ toyavyākulamūrdhajam |
madaraktāntanayanaṃ madavyākulatejasam

नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम्

nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantamarimardanam |
giriṃ pādasahasreṇa rundhantamiva medinīm

बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् ।
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम्

bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇa samāvṛtam |
samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram

तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।
सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः

tamadbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau |
sannivṛttāvupāgamya rāvaṇaṃ tamathocatuḥ

बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः

bṛhatsālapratīkāśaḥ ko 'pyasau rākṣaseśvara |
narmadāṃ rodhavadruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ

तेन बाहुसहस्रेण सन्निरुद्धजला नदी ।
सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः

tena bāhusahasreṇa sanniruddhajalā nadī |
sāgarodgārasaṅkāśānudgārānsṛjate muhuḥ

इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ ।
रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ युद्धलालसः

ityevaṃ bhāṣamāṇau tau niśāmya śukasāraṇau |
rāvaṇo 'rjuna ityuktvā prayayau yuddhalālasaḥ

अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे राक्षसाधिपे ।
चण्डः प्रवाति पवनः सनादः सुरजास्तथा

arjunābhimukhe tasminrāvaṇe rākṣasādhipe |
caṇḍaḥ pravāti pavanaḥ sanādaḥ surajāstathā

सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ।
महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः

sakṛdeva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ |
mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ

संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः ।
अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली ।
तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः

saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgādyatra cārjunaḥ |
adīrgheṇaiva kālena sa tadā rākṣaso balī |
taṃ narmadāhradaṃ bhīmamājagāmāñjanaprabhaḥ

स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम्

sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhiriva dvipam |
narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam

स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः

sa roṣādraktanayano rākṣasendro baloddhataḥ

इत्येवमर्जुनामात्यनाह गम्भीरया गिरा ।
अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै

ityevamarjunāmātyanāha gambhīrayā girā |
amātyāḥ kṣipramākhyāta haihayasya nṛpasya vai

युद्धार्थी समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः ।
रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।
उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन्

yuddhārthī samanuprāpto rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te |
uttasthuḥ sāyudhāstrāśca rāvaṇaṃ vākyamabruvan

युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः साधु रावण चः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।

yuddhasya kālo vijñeyaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa caḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te |

यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् ।
स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् ।
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम्

yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhumutsahate nṛpam |
strīsamakṣaṃ kathaṃ yattadyoddhumutsahase 'rjunam |
vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram

क्षमस्वाद्य दशग्रीव चोष्यतां रजनी त्वया ।
युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम्

kṣamasvādya daśagrīva coṣyatāṃ rajanī tvayā |
yuddhe śraddhā ca yadyasti śvastāta samare 'rjunam

यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं युद्धतृष्णासमावृता ।
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि

yadyadyāsti matiryoddhuṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā |
nihatyāsmāṃstato yuddhamarjunenopayāsyasi

ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः

tataste rāvaṇāmātyairamātyāḥ pārthivasya tu |
sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ

ततो हलहलाशब्दो नर्मदातीर आबभौ ।
अर्जुनस्यानुयातऽणां रावणस्य च मन्त्रिणाम्

tato halahalāśabdo narmadātīra ābabhau |
arjunasyānuyāta'ṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām

इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः ।
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः

iṣubhistomaraiḥ śūlaistriśūlairvajrakarṣaṇaiḥ |
sarāvaṇānardayantaḥ samantātsamabhidrutāḥ

हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः

haihayādhipayodhānāṃ vega āsītsudāruṇaḥ |
sanakramīnamakarasamudrasyeva niḥsvanaḥ

रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्ति स्म तेजसा

rāvaṇasya tu te 'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ |
kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahanti sma tejasā

अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः

arjunāya tu tatkarma rāvaṇasya samantriṇaḥ |
krīḍamānāya kathitaṃ puruṣairdvārarakṣibhiḥ

श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः ।
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः

śrutvā na bhetavyamiti strījanaṃ taṃ tato 'rjunaḥ |
uttatāra jalāttasmādgaṅgātoyādivāñjanaḥ

क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः ।
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः

krodhadūṣitanetrastu sa tato 'rjunapāvakaḥ |
prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ

स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।
अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः

sa tūrṇataramādāya varahemāṅgado gadām |
abhidudrāva rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ

बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।
गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः

bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām |
gāruḍaṃ vegamāsthāya cāpapātaiva so 'rjunaḥ

तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः ।
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः

tasya mārgaṃ samāruddhya vindhyo 'rkasyeva parvataḥ |
sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ

ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः ।
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः

tato 'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ mahoddhataḥ |
prahastaḥ preṣayankruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ

तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः ।
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव

tasyāgre musalasyāgniraśokāpīḍasannibhaḥ |
prahastakaramuktasya babhūva pradahanniva

अथायान्तं तु मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।
निपुणं वञ्चयामास सगदो ऽगदविक्रमः

athāyāntaṃ tu musalaṃ kārtavīryastadārjunaḥ |
nipuṇaṃ vañcayāmāsa sagado 'gadavikramaḥ

ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।
भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम्

tatastamabhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ |
bhrāmayāno gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām

तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा

tathā hato 'tivegena prahasto gadayā tadā |
nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā

प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात्

prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā hyapasṛṣṭā raṇājirāt

अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते ।
रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम्

apakrānteṣvamātyeṣu prahaste vai nipātite |
rāvaṇo 'bhyadravattūrṇamarjunaṃ nṛpasattamam

सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।
नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम्

sahasrabāhostadyuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam |
nṛparākṣasayostatra cārabdhaṃ romaharṣaṇam

सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ ।
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ

sāgarāviva saṃrabdhau calanmūlāvivācalau |
tejoyuktāvivādityau pradahantāvivānalau

बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ

baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau |
meghāviva vinardantau siṃhāviva balotkaṭau

रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ ।
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम्

rudrakālāviva kruddhau tadā tau rākṣasārjunau |
parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsaturbhṛśam

वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।
गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ

vajraprahārānacalā yathā ghorānviṣehire |
gadāprahārāṃstau tatra sehāte nararākṣasau

यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः ।
तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः

yathā ' śaniravebhyastu jāyate 'tha pratiśrutiḥ |
tathā tayorgadāpothairdiśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ

अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि ।
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा

arjunasya gadā sā tu pātyamānā 'hitorasi |
kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāminī yathā

तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ

tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhurmuhuḥ |
arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau

नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः ।
इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः

nārjunaḥ khedamāyāti na rākṣasagaṇeśvaraḥ |
idamāsīttayoryuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ

शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।
परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ

śṛṅgairiva vṛṣāyudhyandantāgrairiva kuñjarau |
parasparaṃ tau nighnantau nararākṣasasattamau

ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि

tato 'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā |
stanayorantare muktā rāvaṇasya mahorasi

वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।
दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ

varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi |
durbaleva yathāvegaṃ dvidhābhūtvā 'patatkṣitau

स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन्

sa tvarjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ |
apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan

स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः ।
सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम्

sa vihvalaṃ tadālakṣya daśagrīvaṃ tato 'rjunaḥ |
sahasotpatya jagrāha garutmāniva pannagam

स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा

sa tu bāhusahasreṇa balādgṛhya daśānanam |
babandha balavānrājā baliṃ nārāyaṇo yathā

बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।
साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि

badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ |
sādhvītivādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani

व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् ।
ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः

vyāghro mṛgamivādāya mṛgarāḍiva dantinam |
nanāda haihayo rājā harṣādambudavanmuhuḥ

प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।
सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम्

prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam |
saha tai rākṣasaiḥ kruddhaścābhidudrāva pārthivam

नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।
उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ

naktañcarāṇāṃ vegastu teṣāmāpatatāṃ babhau |
udbhūta ātapāpāye payodānāmivāmbudhau

मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् ।
मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने

muñca muñceti bhāṣantastiṣṭhatiṣṭheti cāsakṛt |
musalāni saśūlāni sotsasarja tadārjune

अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः ।
आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः

aprāptānyeva tānyāśu asambhrāntastadārjunaḥ |
āyudhānyamarārīṇāṃ jagrāhāriniṣūdanaḥ

ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव

tatastaireva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ |
bhittvā vidrāvayāmāsa vāyurambudharāniva

राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा ।
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः

rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryo 'rjunastadā |
rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ

स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः ।
तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः

sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarairdvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasannibhaḥ |
tadā 'rjunaḥ sampraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyeva sahasralocanaḥ