Sarga 28: Meghanada against Jayanta; Indra rides out

सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
स्वसैन्यं विद्रुतं चापि लक्षयित्वा ऽर्दितं सुरैः

sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam |
svasainyaṃ vidrutaṃ cāpi lakṣayitvā 'rditaṃ suraiḥ

ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतस्तदा ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यवस्थितः

tataḥ sa balavānkruddho rāvaṇasya sutastadā |
nivartya rākṣasānsarvānmeghanādo vyavasthitaḥ

सुरथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन्

surathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ |
abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagniriva jvalan

ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा दर्शनादेव देवताः

tataḥ praviśatastasya vividhāyudhadhāriṇaḥ |
vidudruvurdiśaḥ sarvā darśanādeva devatāḥ

न बभूव तदा कश्चिद्युयुत्सोरस्य सम्मुखे ।
सर्वानाविद्ध्य वित्रस्तांस्ततः शक्रो ऽब्रवीत्सुरान्

na babhūva tadā kaścidyuyutsorasya sammukhe |
sarvānāviddhya vitrastāṃstataḥ śakro 'bravītsurān

न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणे सुराः ।
एष गच्छति पुत्रो मे युद्धार्थमपराजितः

na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇe surāḥ |
eṣa gacchati putro me yuddhārthamaparājitaḥ

ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन सङ्ग्रामे सो ऽभ्यवर्तत

tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ |
rathenādbhutakalpena saṅgrāme so 'bhyavartata

ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य प्रजघ्निरे

tataste tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam |
rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya prajaghnire

तेषां युद्धं समभवत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
महेन्द्रस्य च पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च

teṣāṃ yuddhaṃ samabhavatsadṛśaṃ devarakṣasām |
mahendrasya ca putrasya rākṣasendrasutasya ca

ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्कनकभूषणान्

tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ |
sārathau pātayāmāsa śarānkanakabhūṣaṇān

शचीसुतश्चापि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चापि रावणिः क्रुद्धः समन्तात्प्रत्यविध्यत

śacīsutaścāpi tathā jayantastasya sārathim |
taṃ cāpi rāvaṇiḥ kruddhaḥ samantātpratyavidhyata

स हि क्रोधसमाविष्टो बली विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैरवाकिरत्

sa hi krodhasamāviṣṭo balī visphāritekṣaṇaḥ |
rāvaṇiḥ śakratanayaṃ śaravarṣairavākirat

ततो नानाप्रहरणाञ्छितधारान्सहस्रशः ।
पातयामास सङ्क्रुद्धः सुरसैन्येषु रावणिः

tato nānāpraharaṇāñchitadhārānsahasraśaḥ |
pātayāmāsa saṅkruddhaḥ surasainyeṣu rāvaṇiḥ

शतघ्नीमुसलप्रासगदाखड्गपरश्वधान् ।
महान्ति गिरिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः

śataghnīmusalaprāsagadākhaḍgaparaśvadhān |
mahānti giriśṛṅgāṇi pātayāmāsa rāvaṇiḥ

ततः प्रव्यथिता लोकाः सञ्जज्ञे च तमो ऽभवत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य शत्रुसैन्यानि निघ्नतः

tataḥ pravyathitā lokāḥ sañjajñe ca tamo 'bhavat |
tasya rāvaṇaputrasya śatrusainyāni nighnataḥ

ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थमभवच्छरपीडितम्

tatastaddaivatabalaṃ samantāttaṃ śacīsutam |
bahuprakāramasvasthamabhavaccharapīḍitam

नाभ्यजानन्त चान्योन्यं रक्षो वा देवता ऽथवा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावति

nābhyajānanta cānyonyaṃ rakṣo vā devatā 'thavā |
tatra tatra viparyastaṃ samantātparidhāvati

देवा देवान्निजघ्नुस्ते राक्षसान्राक्षसास्तथा ।
सम्मूढास्तमसाच्छन्ना व्यद्रवन्नपरे तथा

devā devānnijaghnuste rākṣasānrākṣasāstathā |
sammūḍhāstamasācchannā vyadravannapare tathā

एतस्मिन्नन्तरे वीरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैत्येन्द्रस्तेन सङ्गृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः

etasminnantare vīraḥ pulomā nāma vīryavān |
daityendrastena saṅgṛhya śacīputro 'pavāhitaḥ

सङ्गृह्य तं तु दौहित्रं प्रविष्टः सागरं तदा ।
आर्यकः स हि तस्यासीत्पुलोमा येन सा शची

saṅgṛhya taṃ tu dauhitraṃ praviṣṭaḥ sāgaraṃ tadā |
āryakaḥ sa hi tasyāsītpulomā yena sā śacī

ज्ञात्वा प्रणाशं तु तदा जयन्तस्याथ देवताः ।
अप्रहृष्टास्ततः सर्वा व्यथिताः सम्प्रदुद्रुवुः

jñātvā praṇāśaṃ tu tadā jayantasyātha devatāḥ |
aprahṛṣṭāstataḥ sarvā vyathitāḥ sampradudruvuḥ

रावणिस्त्वथ सङ्क्रुद्धो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम्

rāvaṇistvatha saṅkruddho balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ |
abhyadhāvata devāṃstānmumoca ca mahāsvanam

दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य दैवतेषु च विद्रुतम् ।
मातलिं चाह देवेशो रथः समुपनीयताम्

dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya daivateṣu ca vidrutam |
mātaliṃ cāha deveśo rathaḥ samupanīyatām

स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो महाजवः

sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ |
upasthito mātalinā vāhyamāno mahājavaḥ

ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडित्त्वन्तो महाबलाः ।
अग्रतो वायुचपला नेदुः परमनिःस्वनाः

tato meghā rathe tasmiṃstaḍittvanto mahābalāḥ |
agrato vāyucapalā neduḥ paramaniḥsvanāḥ

नानावाद्यानि वाद्यन्त गन्धर्वाश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा निर्याते त्रिदशेश्वरे

nānāvādyāni vādyanta gandharvāśca samāhitāḥ |
nanṛtuścāpsaraḥsaṅghā niryāte tridaśeśvare

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः

rudrairvasubhirādityaissādhyaiśca samarudgaṇaiḥ |
vṛto nānāpraharaṇairniryayau tridaśādhipaḥ

निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे

nirgacchatastu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau |
bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire

एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

etasminnantare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān |
āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

पन्नगैः सुमहाकार्यैर्वेष्टितं रोमहर्षणैः ।
तेषां निःश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगे

pannagaiḥ sumahākāryairveṣṭitaṃ romaharṣaṇaiḥ |
teṣāṃ niḥśvāsavātena pradīptamiva saṃyuge

दैत्यैर्निशाचरैश्चैव स रथः परिवारितः ।
समराभिमुखो दैत्यो महेन्द्रं सो ऽभ्यवर्तत

daityairniśācaraiścaiva sa rathaḥ parivāritaḥ |
samarābhimukho daityo mahendraṃ so 'bhyavartata

पुत्रं तं वारयित्वा तु स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सो ऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत्

putraṃ taṃ vārayitvā tu svayameva vyavasthitaḥ |
so 'pi yuddhādviniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat

ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राणि वर्षतां घोरं मेघानामिव संयुगे

tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
śastrāṇi varṣatāṃ ghoraṃ meghānāmiva saṃyuge

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत

kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ |
nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpyayudhyata

दन्तैः भुजाभ्यां पद्मां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान्

dantaiḥ bhujābhyāṃ padmāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ |
yena kenaiva saṃrabdhastāḍayāmāsa vai surān

ततो रुद्रैर्महाघोरैः सङ्गम्याथ निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च सङ्ग्रामे क्षतः शस्त्रैर्निरन्तरम्

tato rudrairmahāghoraiḥ saṅgamyātha niśācaraḥ |
prayuddhastaiśca saṅgrāme kṣataḥ śastrairnirantaram

बभौ शस्त्राचिततनुः कुम्भकर्णः क्षरन्नसृक् ।
विद्युत्स्तनितनिर्घोषो धारवानिव तोयदः

babhau śastrācitatanuḥ kumbhakarṇaḥ kṣarannasṛk |
vidyutstanitanirghoṣo dhāravāniva toyadaḥ

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं प्रयुद्धं समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः

tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ prayuddhaṃ samarudgaṇaiḥ |
raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ

केचिद्विनिहताः कृत्ताश्चेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे

kecidvinihatāḥ kṛttāśceṣṭanti sma mahītale |
vāhaneṣvavasaktāśca sthitā evāpare raṇe

रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगान् रणे ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनान्तथा

rathānnāgānkharānuṣṭrānpannagāṃsturagān raṇe |
śiṃśumārānvarāhāṃśca piśācavadanāntathā

तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रुताः ।
देवैस्तु शस्त्रसम्भिन्ना मम्रिरे च निशाचराः

tānsamāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ keciducchrutāḥ |
devaistu śastrasambhinnā mamrire ca niśācarāḥ

चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसम्प्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले

citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasamplavaḥ |
nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale

शोणितोदकनिष्पन्दकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी

śoṇitodakaniṣpandakaṅkagṛdhrasamākulā |
pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं कृत्स्नं दैवतैर्विनिपातितम्

etasminnantare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān |
nirīkṣya tadbalaṃ kṛtsnaṃ daivatairvinipātitam

स तं प्रति विगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्छक्रमेवाभ्यवर्तत

sa taṃ prati vigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram |
tridaśānsamare nighnañchakramevābhyavartata

आगाच्छक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्तनन्ति स्म दिशो दश

āgācchakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam |
yasya visphāraghoṣeṇa stananti sma diśo daśa

तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः

tadvikṛṣya mahaccāpamindro rāvaṇamūrdhani |
nipātayāmāsa śarānpāvakādityavarcasaḥ

तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत्

tathaiva ca mahābāhurdaśagrīvo vyavasthitaḥ |
śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣairavākirat

प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
न ज्ञायते तदा किञ्चित्सर्वं हि तमसा वृतम्

prayudhyatoratha tayorbāṇavarṣaiḥ samantataḥ |
na jñāyate tadā kiñcitsarvaṃ hi tamasā vṛtam