Sarga 25: Meghanada's yajnas and the raid on Madhu

स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं स्वरस्य तत् ।
भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरो ऽभवत्

sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ svarasya tat |
bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro 'bhavat

ततो निकुम्भिला नाम लङ्कोपवनमुत्तमम् ।
तद्राक्षसेन्द्रो बलवान्प्रविवेश सहानुगः

tato nikumbhilā nāma laṅkopavanamuttamam |
tadrākṣasendro balavānpraviveśa sahānugaḥ

ततो यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् ।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं श्रिया सम्प्रज्वलन्निव

tato yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam |
dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ śriyā samprajvalanniva

ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् ।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादं भयावहम्

tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam |
dadarśa svasutaṃ tatra meghanādaṃ bhayāvaham

तं समासाद्य लङ्केशः परिष्वज्वाथ बाहुभिः ।
अब्रवीत्किमिदं वत्स वर्तसे ब्रूहि तत्त्वतः

taṃ samāsādya laṅkeśaḥ pariṣvajvātha bāhubhiḥ |
abravītkimidaṃ vatsa vartase brūhi tattvataḥ

उशना त्वब्रवीत्तत्र यज्ञसम्पत्समृद्धये ।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः

uśanā tvabravīttatra yajñasampatsamṛddhaye |
rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ

अहमाख्यामि ते राजञ्छ्रूयतां सर्वमेव तत् ।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्तास्सुबहुविस्तराः

ahamākhyāmi te rājañchrūyatāṃ sarvameva tat |
yajñāste sapta putreṇa prāptāssubahuvistarāḥ

अग्निष्टोमो ऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः ।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा

agniṣṭomo 'śvamedhaśca yajño bahusuvarṇakaḥ |
rājasūyastathā yajño gomedho vaiṣṇavastathā

माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे ।
वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात्पशुपतेरिह

māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe |
varāṃste labdhavānputraḥ sākṣātpaśupateriha

कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् ।
मायां च तामसीं नाम यया सम्पद्यते तमः

kāmagaṃ syandanaṃ divyamantarikṣacaraṃ dhruvam |
māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā sampadyate tamaḥ

एतया किल सङ्ग्रामे मायया राक्षसेश्वर ।
प्रयुक्तया गतिः शक्या नहि ज्ञातुं सुरासुरैः

etayā kila saṅgrāme māyayā rākṣaseśvara |
prayuktayā gatiḥ śakyā nahi jñātuṃ surāsuraiḥ

अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् ।
अस्त्रं च बलवद्राजञ्छत्रुविध्वंसनं रणे

akṣayāviṣudhī bāṇaiścāpaṃ cāpi sudurjayam |
astraṃ ca balavadrājañchatruvidhvaṃsanaṃ raṇe

एतान्सर्वान्वरांल्लब्ध्वा पुत्रस्ते ऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वां दिदृक्षुस्स्थितो ह्यहम्

etānsarvānvarāṃllabdhvā putraste 'yaṃ daśānana |
adya yajñasamāptau ca tvāṃ didṛkṣussthito hyaham

ततो ऽब्रवीदृशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् ।
पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः

tato 'bravīdṛśagrīvo na śobhanamidaṃ kṛtam |
pūjitāḥ śatravo yasmāddravyairindrapurogamāḥ

एहीदानीं कृतं विद्धि सुकृतं तन्न संशयः ।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति

ehīdānīṃ kṛtaṃ viddhi sukṛtaṃ tanna saṃśayaḥ |
āgaccha saumya gacchāmaḥ svameva bhavanaṃ prati

ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियो ऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पगद्गदाः

tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ |
striyo 'vatārayāmāsa sarvāstā bāṣpagadgadāḥ

लक्षिण्यो रत्नभूताश्च देवदानवरक्षसाम् ।
तस्य तासु मतिं ज्ञात्वा धर्मत्मा वाक्यमब्रवीत्

lakṣiṇyo ratnabhūtāśca devadānavarakṣasām |
tasya tāsu matiṃ jñātvā dharmatmā vākyamabravīt

ईदृशैस्त्वं समाचारैर्यशोर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं ज्ञातिनां ज्ञात्वा स्वमतेन विचेष्टसे

īdṛśaistvaṃ samācārairyaśorthakulanāśanaiḥ |
dharṣaṇaṃ jñātināṃ jñātvā svamatena viceṣṭase

ज्ञातींस्तान्धर्षयित्वेमास्त्वया ऽ ऽनीता वराङ्गनाः ।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन्कुम्भीनसी हृता

jñātīṃstāndharṣayitvemāstvayā ' 'nītā varāṅganāḥ |
tvāmatikramya madhunā rājankumbhīnasī hṛtā

रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् ।
को ऽयं यस्तु त्वया ऽ ऽख्यातो मधुरित्येव नामतः

rāvaṇastvabravīdvākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tvidam |
ko 'yaṃ yastu tvayā ' 'khyāto madhurityeva nāmataḥ

विभीषणस्तु सङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम्

vibhīṣaṇastu saṅkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
śrūyatāmasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāgatam

मातामहस्य यो भ्राता ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धः प्राज्ञो निशाचरः

mātāmahasya yo bhrātā jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ |
mālyavāniti vikhyāto vṛddhaḥ prājño niśācaraḥ

पिता ज्येष्ठो जनन्या नो ह्यस्माकं चार्यको ऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिता ऽभवत्

pitā jyeṣṭho jananyā no hyasmākaṃ cāryako 'bhavat |
tasya kumbhīnasī nāma duhiturduhitā 'bhavat

मातृष्वसुरथास्माकं सा च कन्या ऽनलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेवैषा भ्रातृणां धर्मतः स्वसा

mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā ca kanyā 'nalodbhavā |
bhavatyasmākamevaiṣā bhrātṛṇāṃ dharmataḥ svasā

सा हृता, मधुना राजन्राक्षसेन बलीयसा ।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे तु मयि चान्तर्जलोषिते

sā hṛtā, madhunā rājanrākṣasena balīyasā |
yajñapravṛtte putre tu mayi cāntarjaloṣite

कुम्भकर्णे महाराज निद्रामनुभवत्यथ ।
निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यानिह सम्मतान्

kumbhakarṇe mahārāja nidrāmanubhavatyatha |
nihatya rākṣasaśreṣṭhānamātyāniha sammatān

धर्षयित्वा हृता सा तु सुप्ताप्यन्तःपुरे तव ।
श्रुत्वा ऽपि तन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः

dharṣayitvā hṛtā sā tu suptāpyantaḥpure tava |
śrutvā 'pi tanmahārāja kṣāntameva hato na saḥ

यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि भ्रातृभिः ।
तदेतत्कर्मणो ह्यस्य फलं पापस्य दुर्मते

yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi bhrātṛbhiḥ |
tadetatkarmaṇo hyasya phalaṃ pāpasya durmate

अस्मिन्नेवाभिसम्प्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ।
विभीषणवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः स रावणः ।
दौरात्म्येनात्मनोद्धूतस्तप्ताम्भ इव सागरः

asminnevābhisamprāptaṃ loke viditamastu te |
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ |
daurātmyenātmanoddhūtastaptāmbha iva sāgaraḥ

ततो ऽब्रवीदृशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु नः

tato 'bravīdṛśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu naḥ

भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः ।
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः

bhrātā me kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ |
vāhanānyadhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ

अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् ।
सुरलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः

adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam |
suralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ

अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्यग्र्याणि रक्षसाम् ।
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम्

akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāryagryāṇi rakṣasām |
nānāpraharaṇānyāśu niryayuryuddhakāṅkṣiṇām

इन्द्रजित्त्वग्रतः (अग्रतः) सैन्यात्सैनिकान्परिगृह्य च ।
जगाम रावणो मध्ये कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः

indrajittvagrataḥ (agrataḥ) sainyātsainikānparigṛhya ca |
jagāma rāvaṇo madhye kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ

विभीषणश्च धर्मात्मा लङ्कायां धर्मामाचरत् ।
शोषाः सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति

vibhīṣaṇaśca dharmātmā laṅkāyāṃ dharmāmācarat |
śoṣāḥ sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati

खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैः शिंशुमारैर्महोरगैः ।
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वा ऽ ऽकाशं निरन्तरम्

kharairuṣṭrairhayairdīptaiḥ śiṃśumārairmahoragaiḥ |
rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvā ' 'kāśaṃ nirantaram

दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराश्च दैवतैः ।
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्हि पृष्ठतः

daityāśca śataśastatra kṛtavairāśca daivataiḥ |
rāvaṇaṃ prekṣya gacchantamanvagacchanhi pṛṣṭhataḥ

स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः ।
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान्

sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ |
na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān

सा च प्रह्वाञ्जलिर्भूत्वा शिरसा चरणौ गता

sā ca prahvāñjalirbhūtvā śirasā caraṇau gatā

तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी तदा ।
तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन्

tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī tadā |
tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti bruvan

रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ।
साब्रवीद्यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाभुज ।
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुर्महसि मानद

rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te |
sābravīdyadi me rājanprasannastvaṃ mahābhuja |
bhartāraṃ na mamehādya hanturmahasi mānada

न हीदृशं भयं किञ्चित्कुलस्त्रीणामिहोच्यते ।
भयानामपि सर्वेषां वैधव्यं व्यसनं महत्

na hīdṛśaṃ bhayaṃ kiñcitkulastrīṇāmihocyate |
bhayānāmapi sarveṣāṃ vaidhavyaṃ vyasanaṃ mahat

सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् ।
त्वयाप्युक्तं महाराज न भेतव्यमिति स्वयम्

satyavāgbhava rājendra māmavekṣasva yācatīm |
tvayāpyuktaṃ mahārāja na bhetavyamiti svayam

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् ।
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम्

rāvaṇastvabravīddhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām |
kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām

सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयावहे ।
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तो ऽस्मि मधोर्वधात्

saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāvahe |
tava kāruṇyasauhārdānnivṛtto 'smi madhorvadhāt

इत्युक्ता सा समुत्थाप्य प्रसुप्तं तं निशाचरम् ।
अब्रवीत्सम्प्रहृष्टेव राक्षसी सा पतिं वचः

ityuktā sā samutthāpya prasuptaṃ taṃ niśācaram |
abravītsamprahṛṣṭeva rākṣasī sā patiṃ vacaḥ

एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता महाबलः ।
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च

eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā mahābalaḥ |
suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca

तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस ।
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम्

tadasya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhurgaccha rākṣasa |
snigdhasya bhajamānasya yuktamarthāya kalpitum

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः

tasyāstadvacanaṃ śrutvā tathetyāha madhurvacaḥ

ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ।
पूजयमास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम्

dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyamupetya saḥ |
pūjayamāsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

प्राप्य पूजां दशग्रीवो मधुवेश्मानि वीर्यवान् ।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे

prāpya pūjāṃ daśagrīvo madhuveśmāni vīryavān |
tatra caikāṃ niśāmuṣya gamanāyopacakrame

ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् ।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत्

tataḥ kailāsamāsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam |
rākṣasendro mahendrābhaḥ senāmupaniveśayat