Sarga 17: Vedavati's curse on Ravana

अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्स महीतले ।
हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः

atha rājanmahābāhurvicaransa mahītale |
himavadvanamāsādya paricakrāma rāvaṇaḥ

तत्रापश्यत्स वै कन्यां कृष्णाजिनजटाधराम् ।
आर्षेण विधिना युक्तां दीप्यन्तीं देवतामिव

tatrāpaśyatsa vai kanyāṃ kṛṣṇājinajaṭādharām |
ārṣeṇa vidhinā yuktāṃ dīpyantīṃ devatāmiva

स दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् ।
काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव

sa dṛṣṭvā rūpasampannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām |
kāmamohaparītātmā papraccha prahasanniva

किमिदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते ।
नहि युक्ता तवैतस्य रूपस्यैव प्रति
क्रिया

kimidaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te |
nahi yuktā tavaitasya rūpasyaiva prati
kriyā

रूपं ते ऽनुपमं भीरु कामोन्मादकरं नृणाम् ।
न युक्तं तपसि स्थातुं निर्गतो ह्येष निर्णयः

rūpaṃ te 'nupamaṃ bhīru kāmonmādakaraṃ nṛṇām |
na yuktaṃ tapasi sthātuṃ nirgato hyeṣa nirṇayaḥ

कस्यासि किमिदं भद्रे कश्च भर्ता वरानने ।
येन सम्भुज्यसे भीरु स नरः पुण्यभाग्भुवि

kasyāsi kimidaṃ bhadre kaśca bhartā varānane |
yena sambhujyase bhīru sa naraḥ puṇyabhāgbhuvi

पृच्छतः शंस मे सर्वं कस्य हेतोः परिश्रमः ।
एवमुक्ता तु सा कन्या रावणेन यशस्विनी

pṛcchataḥ śaṃsa me sarvaṃ kasya hetoḥ pariśramaḥ |
evamuktā tu sā kanyā rāvaṇena yaśasvinī

अब्रवीद्विधिवत्कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना ।
कुशध्वजो मम पिता ब्रह्मर्षिरमितप्रभः ।
बृहस्पतिसुतः श्रीमान्बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः

abravīdvidhivatkṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā |
kuśadhvajo mama pitā brahmarṣiramitaprabhaḥ |
bṛhaspatisutaḥ śrīmānbuddhyā tulyo bṛhaspateḥ

तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः ।
सम्भूय वाङ्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता

tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ |
sambhūya vāṅmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
ते ऽपि गत्वा हि पितरं वरणं रोचयन्ति मे

tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
te 'pi gatvā hi pitaraṃ varaṇaṃ rocayanti me

न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान्राक्षसर्षभ ।
कारणं तद्वदिष्यामि निशाचर निशामय

na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavānrākṣasarṣabha |
kāraṇaṃ tadvadiṣyāmi niśācara niśāmaya

पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरेश्वरः ।
अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिता

pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila sureśvaraḥ |
abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitā

दातुमिच्छति तस्मै तु तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः ।
दम्भुर्नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितो ऽभवत्

dātumicchati tasmai tu tacchrutvā baladarpitaḥ |
dambhurnāma tato rājā daityānāṃ kupito 'bhavat

तेन रात्रौ शयानो मे पिता पापेन हिंसितः

tena rātrau śayāno me pitā pāpena hiṃsitaḥ

ततो मे जननी दीना तच्छरीरं पितुर्मम ।
परिष्वज्य महाभागा प्रविष्टा हव्यवाहनम्

tato me jananī dīnā taccharīraṃ piturmama |
pariṣvajya mahābhāgā praviṣṭā havyavāhanam

ततो मनोरथं सत्यं पितुर्नारायणं प्रति ।
करोमीति तमेवाहं हृदयेन समुद्वहे

tato manorathaṃ satyaṃ piturnārāyaṇaṃ prati |
karomīti tamevāhaṃ hṛdayena samudvahe

इति प्रतिज्ञामारुह्य चरामि विपुलं तपः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया राक्षसपुङ्गव

iti pratijñāmāruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ mayā rākṣasapuṅgava

नारायणो मम पतिर्न त्वन्यः पुरुषोत्तमात् ।
आश्रये नियमं घोरं नारायणपरीप्सया ।
विज्ञातस्त्वं हि मे राजन्गच्छ पौलस्त्यनन्दन

nārāyaṇo mama patirna tvanyaḥ puruṣottamāt |
āśraye niyamaṃ ghoraṃ nārāyaṇaparīpsayā |
vijñātastvaṃ hi me rājangaccha paulastyanandana

जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते

jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate

सो ऽब्रवीद्रावणो भूयस्तां कन्यां सुमहाव्रताम् ।
अवरुह्य विमानाग्रात्कन्दर्पशरपीडितः

so 'bravīdrāvaṇo bhūyastāṃ kanyāṃ sumahāvratām |
avaruhya vimānāgrātkandarpaśarapīḍitaḥ

अवलिप्ता ऽसि सुश्रोणि यस्यास्ते मतिरीदृशी ।
वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते पुण्यसञ्चयः

avaliptā 'si suśroṇi yasyāste matirīdṛśī |
vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate puṇyasañcayaḥ

त्वं सर्वंगुणसम्पन्ना नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।
त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवनं ते निवर्तते

tvaṃ sarvaṃguṇasampannā nārhase vaktumīdṛśam |
trailokyasundarī bhīru yauvanaṃ te nivartate

अहं लङ्कापतिर्भद्रे दशग्रीव इति श्रुतः ।
तस्य मे भव भार्या त्वं भुङ्क्ष्व भोगान्यथासुखम्

ahaṃ laṅkāpatirbhadre daśagrīva iti śrutaḥ |
tasya me bhava bhāryā tvaṃ bhuṅkṣva bhogānyathāsukham

कश्च तावदसौ यं त्वं विष्णुरित्यभिभाषसे ।
वीर्येण तपसा चैव भोगेन च बलेन च ॥
न मया स समो भद्रे यं त्वं कामयसे ऽङ्गने

kaśca tāvadasau yaṃ tvaṃ viṣṇurityabhibhāṣase |
vīryeṇa tapasā caiva bhogena ca balena ca ||
na mayā sa samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase 'ṅgane

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु वेदवत्यथ सा ऽब्रवीत् ैव भोगेन च बलेन च ॥

ityuktavati tasmiṃstu vedavatyatha sā 'bravīt aiva bhogena ca balena ca ||

मा मैवमिति सा कन्या तमुवाच निशाचरम् ।
त्रैलोक्याधिपति विष्णुं सर्वलोकनमस्कृतम् ।
त्वदृते राक्षसेन्द्रान्यः को ऽवमन्येत बुद्धिमान्

mā maivamiti sā kanyā tamuvāca niśācaram |
trailokyādhipati viṣṇuṃ sarvalokanamaskṛtam |
tvadṛte rākṣasendrānyaḥ ko 'vamanyeta buddhimān

एवमुक्तस्तया तत्र वेदवत्या निशाचरः ।
मूर्धजेषु तदा कन्यां कराग्रेण परामृशत्

evamuktastayā tatra vedavatyā niśācaraḥ |
mūrdhajeṣu tadā kanyāṃ karāgreṇa parāmṛśat

ततो वेदवती क्रुद्धा केशान्हस्तेन सा ऽच्छिनत् ।
असिर्भूत्वा करस्तस्याः केशांश्छिन्नांस्तदा ऽकरोत्

tato vedavatī kruddhā keśānhastena sā 'cchinat |
asirbhūtvā karastasyāḥ keśāṃśchinnāṃstadā 'karot

सा ज्वलन्तीव रोषेण दहन्तीव निशाचरम् ।
उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा

sā jvalantīva roṣeṇa dahantīva niśācaram |
uvācāgniṃ samādhāya maraṇāya kṛtatvarā

धर्षितायास्त्वयानार्य न मे जीवितमिष्यते ।
रक्षस्तस्मात्प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम्

dharṣitāyāstvayānārya na me jīvitamiṣyate |
rakṣastasmātpravekṣyāmi paśyataste hutāśanam

यस्मात्तु धर्षिता चाहं त्वया पापात्मना वने ।
तस्मात्तव वधार्थं हि समुत्पत्स्ये ह्यहं पुनः

yasmāttu dharṣitā cāhaṃ tvayā pāpātmanā vane |
tasmāttava vadhārthaṃ hi samutpatsye hyahaṃ punaḥ

न हि शक्यं स्त्रिया हन्तुं पुरुषः पापनिश्चः ।
शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत्

na hi śakyaṃ striyā hantuṃ puruṣaḥ pāpaniścaḥ |
śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet

यदि त्वस्ति मया किञ्चित्कृतं दत्तं हुतं तथा ।
तस्मात्त्वयोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता

yadi tvasti mayā kiñcitkṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā |
tasmāttvayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā

एवमुक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलितं जातवेदसम् ।
पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः

evamuktvā praviṣṭā sā jvalitaṃ jātavedasam |
papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ

पुनरेव समुद्भूता पद्मे पद्मसमप्रभा ।
तस्मादपि पुनः प्राप्ता पूर्ववत्तेन रक्षसा

punareva samudbhūtā padme padmasamaprabhā |
tasmādapi punaḥ prāptā pūrvavattena rakṣasā

कन्यां कमलगर्भाभां प्रगृह्य स्वगृहं ययौ ।
प्रगृह्य रावणस्त्वेतां दर्शयामास मन्त्रिणे

kanyāṃ kamalagarbhābhāṃ pragṛhya svagṛhaṃ yayau |
pragṛhya rāvaṇastvetāṃ darśayāmāsa mantriṇe

लक्षणज्ञो निरीक्ष्यैव रावणं चैवमब्रवीत् ।
गृहस्थैषां हि सुश्रोणी त्वद्वधायैव दृश्यते

lakṣaṇajño nirīkṣyaiva rāvaṇaṃ caivamabravīt |
gṛhasthaiṣāṃ hi suśroṇī tvadvadhāyaiva dṛśyate

एतच्छ्रुत्वा ऽर्णवे राम तां प्रचिक्षेप रावणः ।
सा चैव क्षितिमासाद्य यज्ञायतनमध्यगा

etacchrutvā 'rṇave rāma tāṃ pracikṣepa rāvaṇaḥ |
sā caiva kṣitimāsādya yajñāyatanamadhyagā

राज्ञो हलमुखोत्कृष्टा पुनरप्युत्थिता सती ।
सैषा जनकराजस्य प्रसूता तनया प्रभो ।
तव भार्या महाबाहो विष्णुस्त्वं हि सनातनः

rājño halamukhotkṛṣṭā punarapyutthitā satī |
saiṣā janakarājasya prasūtā tanayā prabho |
tava bhāryā mahābāho viṣṇustvaṃ hi sanātanaḥ

पूर्वं क्रोधाहितः शत्रुर्यया ऽसौ निहतस्तथा ।
उपाश्रयित्वा शैलभस्तव वीर्यममानुषम्

pūrvaṃ krodhāhitaḥ śatruryayā 'sau nihatastathā |
upāśrayitvā śailabhastava vīryamamānuṣam

एवमेषा महाभागा मर्त्येषूत्पत्स्यते पुनः ।
क्षेत्रे हलमुखोत्कृष्टे वेद्यामग्निशिखोपमा

evameṣā mahābhāgā martyeṣūtpatsyate punaḥ |
kṣetre halamukhotkṛṣṭe vedyāmagniśikhopamā

एषा वेदवती नाम पूर्वमासीत्कृते युगे ।
त्रेतायुगमनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः

eṣā vedavatī nāma pūrvamāsītkṛte yuge |
tretāyugamanuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ

उत्पन्ना मैथिलकुले जनकस्य महात्मनः ।
सीतोत्पन्ना तु सीतेति मानुषैः पुनरुच्यते

utpannā maithilakule janakasya mahātmanaḥ |
sītotpannā tu sīteti mānuṣaiḥ punarucyate