Sarga 48: Indrajit binds Hanuman with the Brahmastra

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय स देवकल्पं
समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः

tatastu rakṣo'dhipatirmahātmā
hanūmatākṣe nihate kumāre |
manaḥ samādhāya sa devakalpaṃ
samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ

त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः
सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा
पितामहाराधनसंचितास्त्रः

tvamastravicchastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
surāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā
pitāmahārādhanasaṃcitāstraḥ

त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः ।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः

tvadastrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekuḥ samare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ

न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।
देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः

na kaścit triṣu lokeṣu saṃyuge na gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ |
deśakālapradhānaśca tvameva matisattamaḥ

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां
न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु
न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च

na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇāṃ
na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścit triṣu saṃgraheṣu
na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca

ममानुरूपं तपसो बलं च ते
पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे
मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्

mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te
parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde
manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham

निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः

nihatāḥ kiṃkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgragāminaḥ

बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन

balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ |
na tu teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana

इदं च दृष्ट्वा निहतं महद् बलं
कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं
कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्

idaṃ ca dṛṣṭvā nihataṃ mahad balaṃ
kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi nirīkṣya sāraṃ
kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam

बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे
यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च
समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ

balāvamardastvayi saṃnikṛṣṭe
yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca
samārabhasvāstrabhṛtāṃ variṣṭha

न वीर सेना गणशो च्यवन्ति
न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं
न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्

na vīra senā gaṇaśo cyavanti
na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsti gatipramāṇaṃ
na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्
स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं
व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व

tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak
svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'sya vīryaṃ
vrajākṣataṃ karma samārabhasva

न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता

na khalviyaṃ matiśreṣṭha yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matirmatā

नानाशस्त्रेषु संग्रामे वैशारद्यमरिंदम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे

nānāśastreṣu saṃgrāme vaiśāradyamariṃdama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य
प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमतित्वरेण
रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः

tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya
pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramatitvareṇa
raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं सम्प्रपद्यत

tatastaiḥ svagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhatakṛtotsāhaḥ saṃgrāmaṃ samprapadyata

श्रीमान् पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि

śrīmān padmaviśālākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ |
nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvaṇi

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-
र्व्याघ्रैश्चतुर्भिः स तु तीक्ष्णदंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसह्यवेगः
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः

sa pakṣirājopamatulyavegai-
rvyāghraiścaturbhiḥ sa tu tīkṣṇadaṃṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasahyavegaḥ
samārurohendrajidindrakalpaḥ

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सोऽभवत्

sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajño'stravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmān yatra so'bhavat

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत्

sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat

इन्द्रजिच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः

indrajiccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanūmantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे
रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु-
र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः

tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe
raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu-
rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ

समागतास्तत्र तु नागयक्षा
महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा
विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः

samāgatāstatra tu nāgayakṣā
maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṅghā
vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ

आयान्तं स रथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रध्वजं कपिः ।
ननाद च महानादं व्यवर्धत च वेगवान्

āyāntaṃ sa rathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindradhvajaṃ kapiḥ |
nanāda ca mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān

इन्द्रजित् स रथं दिव्यमाश्रितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम्

indrajit sa rathaṃ divyamāśritaścitrakārmukaḥ |
dhanurvisphārayāmāsa taḍidūrjitaniḥsvanam

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ
महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेस्तनूजः
सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ

tataḥ sametāvatitīkṣṇavegau
mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣo'dhipatestanūjaḥ
surāsurendrāviva baddhavairau

स तस्य वीरस्य महारथस्य
धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्ध-
श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः

sa tasya vīrasya mahārathasya
dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanat pravṛddha-
ścacāra mārge pituraprameyaḥ

ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्
सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता
सुसंततान् वज्रसमानवेगान्

tataḥ śarānāyatatīkṣṇaśalyān
supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā
susaṃtatān vajrasamānavegān

ततः स तत्स्यन्दननिःस्वनं च
मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य
निशम्य घोषं पुनरुत्पपात

tataḥ sa tatsyandananiḥsvanaṃ ca
mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya
niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta

शराणामन्तरेष्वाशु व्यावर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम्

śarāṇāmantareṣvāśu vyāvartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya mokṣayam̐llakṣyasaṃgraham

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः

śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्

tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं
न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः
समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ

hanūmato veda na rākṣaso'ntaraṃ
na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ
sametya tau devasamānavikramau

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने
शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा
समाधिसंयोगसमाहितात्मा

tatastu lakṣye sa vihanyamāne
śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā
samādhisaṃyogasamāhitātmā

ततो मतिं राक्षसराजसूनु-
श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य
कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्

tato matiṃ rākṣasarājasūnu-
ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya
kathaṃ nigacchediti nigrahārtham

ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति

tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
saṃdadhe sumahātejāstaṃ haripravaraṃ prati

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्रजित्

avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhuṃ mārutātmajamindrajit

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले

tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta ca mahītale

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं
प्रभोः प्रभावाद् विगताल्पवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विचिन्तयामास हरिप्रवीरः

tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ
prabhoḥ prabhāvād vigatālpavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca
vicintayāmāsa haripravīraḥ

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रं चाभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्

tataḥ svāyambhuvairmantrairbrahmāstraṃ cābhimantritam |
hanūmāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt

न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति
विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येवमेवं विहितोऽस्त्रबन्धो
मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः

na me'sya bandhasya ca śaktirasti
vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityevamevaṃ vihito'strabandho
mayā''tmayoneranuvartitavyaḥ

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य
पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा
पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म

sa vīryamastrasya kapirvicārya
pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā
pitāmahājñāmanuvartate sma

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद् गृह्णन्तु मां परे

grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmād gṛhṇantu māṃ pare

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता
समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य
ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः

sa niścitārthaḥ paravīrahantā
samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya
nanāda taistaiḥ paribhartsyamānaḥ

ततस्ते राक्षसा दृष्ट्वा विनिश्चेष्टमरिंदमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः

tataste rākṣasā dṛṣṭvā viniśceṣṭamariṃdamam |
babandhuḥ śaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ

स रोचयामास परैश्च बन्धं
प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो
द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः

sa rocayāmāsa paraiśca bandhaṃ
prasahya vīrairabhigarhaṇaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro
draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते

sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate

अथेन्द्रजित् तं द्रुमचीरबद्धं
विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता-
मन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम्

athendrajit taṃ drumacīrabaddhaṃ
vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintā-
manyena baddho'pyanuvartate'stram

अहो महत् कर्म कृतं निरर्थं
न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्
प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे

aho mahat karma kṛtaṃ nirarthaṃ
na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca nāstre vihate'stramanyat
pravartate saṃśayitāḥ sma sarve

अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यते ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः

astreṇa hanumān mukto nātmānamavabudhyate |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhistaiśca bandhairnipīḍitaḥ

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः

hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kālamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ

अथेन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्त-
मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत् तत्र महाबलं तं
हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे

athendrajit taṃ prasamīkṣya mukta-
mastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
vyadarśayat tatra mahābalaṃ taṃ
haripravīraṃ sagaṇāya rājñe

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan

कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां दृष्ट्वा संजज्ञिरे कथाः

ko'yaṃ kasya kuto vāpi kiṃ kāryaṃ ko'bhyupāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ dṛṣṭvā saṃjajñire kathāḥ

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन्

hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṃkruddhāḥ parasparamathābruvan

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा
स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्
गृहं महारत्नविभूषितं च

atītya mārgaṃ sahasā mahātmā
sa tatra rakṣo'dhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān
gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः

sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्

rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि-
र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान्
समादिशत् तं प्रति मुख्यमन्त्रीन्

sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭi-
rdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān
samādiśat taṃ prati mukhyamantrīn

यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः
कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य
दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि

yathākramaṃ taiḥ sa kapiśca pṛṣṭaḥ
kāryārthamarthasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya
dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi