Sarga 8: Sugriva tells of his enmity with Vali

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः ।
लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत्

parituṣṭastu sugrīvastena vākyena harṣitaḥ |
lakṣmaṇasyāgrajaṃ śūramidaṃ vacanamabravīt

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः ।
उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम

sarvathāhamanugrāhyo devatānāṃ na saṃśayaḥ |
upapanno guṇopetaḥ sakhā yasya bhavān mama

शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो

śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha |
surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kimuta prabho

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव ।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम्

so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava |
yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान् गुणान्

ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ |
na tu vaktuṃ samartho'haṃ tvayi ātmagatān guṇān

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतां वर

mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām |
niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāṃ vara

रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च ।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः

rajataṃ vā suvarṇaṃ vā śubhānyābharaṇāni ca |
avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ

आढ्योवापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः

āḍhyovāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā |
nirdoṣaśca sadoṣaśca vayasyaḥ paramā gatiḥ

धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वानघ ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम्

dhanatyāgaḥ sukhatyāgo deśatyāgo'pi vānagha |
vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham

तत् तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः

tat tathetyabravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam |
lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत्

tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम्

sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ |
supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam

तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्क्त्वा सुशोभिताम् ।
रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः

tasyaikāṃ parṇabahulāṃ śākhāṃ bhaṅktvā suśobhitām |
rāmasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् ।
शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत्

tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam |
śālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat

सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा ।
सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे

sukhopaviṣṭaṃ rāmaṃ tu prasannamudadhiṃ yathā |
sālapuṣpāvasaṃkīrṇe tasmin girivarottame

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा ।
उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम्

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā |
uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः ।
ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः

ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ |
ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः ।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव

so'haṃ trasto bhaye magno vane sambhrāntacetanaḥ |
vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर ।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara |
mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव

evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ |
pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्

upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam |
adyaiva taṃ vadhiṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam

इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः ।
कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः

ime hi me mahābhāga patriṇastigmatejasaḥ |
kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ

कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव

kaṅkapatraparicchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ |
suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrāḥ saroṣā bhujagā iva

वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम् ।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम्

vālisaṃjñamamitraṃ te bhrātaraṃ kṛtakilbiṣam |
śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt

राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये

rāma śokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ |
vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम् ।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम्

tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo me'gnisākṣikam |
kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyena ca śapāmyaham

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम् ।
दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmyaham |
duḥkhamantargataṃ tanme mano harati nityaśaḥ

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः ।
बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्

etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ |
bāṣpadūṣitayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum

बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ

bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam |
dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau

स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान्

sa nigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe |
viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarūcivān

पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा

purāhaṃ vālinā rāma rājyāt svādavaropitaḥ |
paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto'smi balīyasā

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī |
suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te

यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव ।
बहुशस्तप्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया

yatnavāṃśca sa duṣṭātmā madvināśāya rāghava |
bahuśastaprayuktāśca vānarā nihatā mayā

शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव ।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति

śaṅkayā tvetayāhaṃ ca dṛṣṭvā tvāmapi rāghava |
nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे ।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्रगतोऽपि सन्

kevalaṃ hi sahāyā me hanumatpramukhāstvime |
ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇān kṛcchragato'pi san

एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते

ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ |
saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti cāsthite

संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः

saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te |
sa me jyeṣṭho ripurbhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ

तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम् ।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम्

tadvināśe'pi me duḥkhaṃ pramṛṣṭaṃ syādanantaram |
sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam

एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः ।
दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः

eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ |
duḥkhitaḥ sukhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
किं निमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt |
kiṃ nimittamabhūd vairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम्

sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara |
ānantaryād vidhāsyāmi sampradhārya balābalam

बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम् ।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः

balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam |
vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः ।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ |
sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः

evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā |
praharṣamatulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे

tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje |
vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame