Sarga 58: Sampati reveals where Sita is

इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।
सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः

ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ |
sabāṣpo vānarān gṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ

यवीयान् स मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा

yavīyān sa mama bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ |
yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।
नहि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे

vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye |
nahi me śaktirastyadya bhrāturvairavimokṣaṇe

पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्

purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau |
ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam

आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्वर्गतौ भृशम् ।
मध्यं प्राप्ते तु सूर्ये तु जटायुरवसीदति

āvṛtyākāśamārgeṇa javena svargatau bhṛśam |
madhyaṃ prāpte tu sūrye tu jaṭāyuravasīdati

तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् ।
पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात् परमविह्वलम्

tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam |
pakṣābhyāṃ chādayāmāsa snehāt paramavihvalam

निर्दग्धपत्रः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः ।
अहमस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये

nirdagdhapatraḥ patito vindhye'haṃ vānararṣabhāḥ |
ahamasmin vasan bhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ।
युवराजो महाप्रज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा

jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā sampātinā tadā |
yuvarājo mahāprajñaḥ pratyuvācāṅgadastadā

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया ।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः

jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā |
ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधमम् ।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः

adīrghadarśinaṃ taṃ vai rāvaṇaṃ rākṣasādhamam |
antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ

ततोऽब्रवीन्महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः ।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान् सम्प्रहर्षयन्

tato'bravīnmahātejā bhrātā jyeṣṭho jaṭāyuṣaḥ |
ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarān sampraharṣayan

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवङ्गमाः ।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम्

nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṅgamāḥ |
vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam

जानामि वारुणाँल्लोकान् विष्णोस्त्रैविक्रमानपि ।
देवासुरविमर्दांश्च ह्यमृतस्य विमन्थनम्

jānāmi vāruṇām̐llokān viṣṇostraivikramānapi |
devāsuravimardāṃśca hyamṛtasya vimanthanam

रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया ।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम

rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā |
jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama

तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना

taruṇī rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā

क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च भामिनी ।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती

krośantī rāmarāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī |
bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī

सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् ।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे

sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam |
asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude

तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः

tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt |
śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च ।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca |
adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākṣasaḥ

इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने ।
तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा

ito dvīpe samudrasya sampūrṇe śatayojane |
tasmim̐llaṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā

जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः ।
प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमाकृता

jāmbūnadamayairdvāraiścitraiḥ kāñcanavedikaiḥ |
prāsādairhemavarṇaiśca mahadbhiḥ susamākṛtā

प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समन्विता ।
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी

prākāreṇārkavarṇena mahatā ca samanvitā |
tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī

रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ।
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम्

rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā |
janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm

लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ।
सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम्

laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ |
samprāpya sāgarasyāntaṃ sampūrṇaṃ śatayojanam

आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ।
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः

āsādya dakṣiṇaṃ tīraṃ tato drakṣyatha rāvaṇam |
tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṅgamāḥ

ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ।
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः

jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha |
ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ

द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशनाः ।
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह

dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśanāḥ |
bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha

श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ।
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम्

śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam |
balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām

षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा ।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः

ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā |
vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ

गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशिनः ।
प्रतिकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत्

garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśinaḥ |
pratikāryaṃ ca me tasya vairaṃ bhrātṛkṛtaṃ bhavet

इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ।
अस्माकमपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा

ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā |
asmākamapi sauparṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā

तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजनशतात् साग्राद् वयं पश्याम नित्यशः

tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ |
āyojanaśatāt sāgrād vayaṃ paśyāma nityaśaḥ

अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः ।
विहिता वृक्षमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम्

asmākaṃ vihitā vṛttirnisargeṇa ca dūrataḥ |
vihitā vṛkṣamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām

उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः ।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ

upāyo dṛśyatāṃ kaścillaṅghane lavaṇāmbhasaḥ |
abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha

समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् ।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः

samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam |
pradāsyāmyudakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ

ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः ।
निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानराः सुमहौजसः

tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ |
nirdagdhapakṣaṃ sampātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ

तं पुनः प्रापयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम् ।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते

taṃ punaḥ prāpayitvā ca taṃ deśaṃ patageśvaram |
babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te