Sarga 65: Vishvamitra becomes a brahmarshi

अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्

atha haimavatīṃ rāma diśaṃ tyaktvā mahāmuniḥ |
pūrvāṃ diśamanuprāpya tapastepe sudāruṇam

मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम्

maunaṃ varṣasahasrasya kṛtvā vratamanuttamam |
cakārāpratimaṃ rāma tapaḥ paramaduṣkaram

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् ।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत्

pūrṇe varṣasahasre tu kāṣṭhabhūtaṃ mahāmunim |
vighnairbahubhirādhūtaṃ krodho nāntaramāviśat

स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्ठताव्ययम् ।
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः

sa kṛtvā niścayaṃ rāma tapa ātiṣṭhatāvyayam |
tasya varṣasahasrasya vrate pūrṇe mahāvrataḥ

भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम ।
इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत

bhoktumārabdhavānannaṃ tasmin kāle raghūttama |
indro dvijātirbhūtvā taṃ siddhamannamayācata

तस्मै दत्त्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चितः ।
निःशेषितेऽन्ने भगवानभुक्त्वैव महातपाः

tasmai dattvā tadā siddhaṃ sarvaṃ viprāya niścitaḥ |
niḥśeṣite'nne bhagavānabhuktvaiva mahātapāḥ

न किंचिदवदद् विप्रं मौनव्रतमुपास्थितः ।
तथैवासीत् पुनर्मौनमनुच्छ्वासं चकार ह

na kiṃcidavadad vipraṃ maunavratamupāsthitaḥ |
tathaivāsīt punarmaunamanucchvāsaṃ cakāra ha

अथ वर्षसहस्रं च नोच्छ्वसन् मुनिपुंगवः ।
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत

atha varṣasahasraṃ ca nocchvasan munipuṃgavaḥ |
tasyānucchvasamānasya mūrdhni dhūmo vyajāyata

त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमातापितमिवाभवत् ।
ततो देवर्षिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः

trailokyaṃ yena sambhrāntamātāpitamivābhavat |
tato devarṣigandharvāḥ pannagoragarākṣasāḥ

मोहितास्तपसा तस्य तेजसा मन्दरश्मयः ।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्

mohitāstapasā tasya tejasā mandaraśmayaḥ |
kaśmalopahatāḥ sarve pitāmahamathābruvan

बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः ।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते

bahubhiḥ kāraṇairdeva viśvāmitro mahāmuniḥ |
lobhitaḥ krodhitaścaiva tapasā cābhivardhate

नह्यस्य वृजिनं किंचिद् दृश्यते सूक्ष्ममप्युत ।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्

nahyasya vṛjinaṃ kiṃcid dṛśyate sūkṣmamapyuta |
na dīyate yadi tvasya manasā yadabhīpsitam

विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित् प्रकाशते

vināśayati trailokyaṃ tapasā sacarācaram |
vyākulāśca diśaḥ sarvā na ca kiṃcit prakāśate

सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।
प्रकम्पते च वसुधा वायुर्वातीह संकुलः

sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ |
prakampate ca vasudhā vāyurvātīha saṃkulaḥ

ब्रह्मन् न प्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः ।
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम्

brahman na pratijānīmo nāstiko jāyate janaḥ |
sammūḍhamiva trailokyaṃ samprakṣubhitamānasam

भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा ।
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः

bhāskaro niṣprabhaścaiva maharṣestasya tejasā |
buddhiṃ na kurute yāvannāśe deva mahāmuniḥ

तावत् प्रसादो भगवन्नग्निरूपो महाद्युतिः ।
कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम्

tāvat prasādo bhagavannagnirūpo mahādyutiḥ |
kālāgninā yathā pūrvaṃ trailokyaṃ dahyate'khilam

देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मनः ।
ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः

devarājyaṃ cikīrṣeta dīyatāmasya yanmanaḥ |
tataḥ suragaṇāḥ sarve pitāmahapurogamāḥ

विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ।
ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः

viśvāmitraṃ mahātmānaṃ vākyaṃ madhuramabruvan |
brahmarṣe svāgataṃ te'stu tapasā sma sutoṣitāḥ

ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ।
दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गणः

brāhmaṇyaṃ tapasogreṇa prāptavānasi kauśika |
dīrghamāyuśca te brahman dadāmi samarudgaṇaḥ

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

svasti prāpnuhi bhadraṃ te gaccha saumya yathāsukham |
pitāmahavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ tridivaukasām

कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ।
ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च

kṛtvā praṇāmaṃ mudito vyājahāra mahāmuniḥ |
brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrghamāyustathaiva ca

ॐकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् ।
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि

oṃkāro'tha vaṣaṭkāro vedāśca varayantu mām |
kṣatravedavidāṃ śreṣṭho brahmavedavidāmapi

ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः ।
यद्येवं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः

brahmaputro vasiṣṭho māmevaṃ vadatu devatāḥ |
yadyevaṃ paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ

ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः ।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत्

tataḥ prasādito devairvasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
sakhyaṃ cakāra brahmarṣirevamastviti cābravīt

ब्रह्मर्षिस्त्वं न संदेहः सर्वं सम्पद्यते तव ।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम्

brahmarṣistvaṃ na saṃdehaḥ sarvaṃ sampadyate tava |
ityuktvā devatāścāpi sarvā jagmuryathāgatam

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् ।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम्

viśvāmitro'pi dharmātmā labdhvā brāhmaṇyamuttamam |
pūjayāmāsa brahmarṣiṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam

कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः ।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना

kṛtakāmo mahīṃ sarvāṃ cacāra tapasi sthitaḥ |
evaṃ tvanena brāhmaṇyaṃ prāptaṃ rāma mahātmanā

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः ।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम्

eṣa rāma muniśreṣṭha eṣa vigrahavāṃstapaḥ |
eṣa dharmaḥ paro nityaṃ vīryasyaiṣa parāyaṇam

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः ।
शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ

evamuktvā mahātejā virarāma dvijottamaḥ |
śatānandavacaḥ śrutvā rāmalakṣmaṇasaṃnidhau

जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम् ।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव

janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca kuśikātmajam |
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava

यज्ञं काकुत्स्थसहितः प्राप्तवानसि कौशिक ।
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने

yajñaṃ kākutsthasahitaḥ prāptavānasi kauśika |
pāvito'haṃ tvayā brahman darśanena mahāmune

गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया ।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तपः

guṇā bahuvidhāḥ prāptāstava saṃdarśanānmayā |
vistareṇa ca vai brahman kīrtyamānaṃ mahattapaḥ

श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः

śrutaṃ mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā |
sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāste bahavo guṇāḥ

अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् ।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज

aprameyaṃ tapastubhyamaprameyaṃ ca te balam |
aprameyā guṇāścaiva nityaṃ te kuśikātmaja

तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो ।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम्

tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me vibho |
karmakālo muniśreṣṭha lambate ravimaṇḍalam

श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः ।
स्वागतं जपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि

śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭumarhasi māṃ punaḥ |
svāgataṃ japatāṃ śreṣṭha māmanujñātumarhasi

एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम् ।
विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा

evamukto munivaraḥ praśasya puruṣarṣabham |
visasarjāśu janakaṃ prītaṃ prītamanāstadā

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः

evamuktvā muniśreṣṭhaṃ vaideho mithilādhipaḥ |
pradakṣiṇaṃ cakārāśu sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः ।
स्ववासमभिचक्राम पूज्यमानो महात्मभिः

viśvāmitro'pi dharmātmā saharāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
svavāsamabhicakrāma pūjyamāno mahātmabhiḥ