Sarga 10: How Rishyashringa came to Anga

सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा
यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतो येनोपायेन मन्त्रिभिः
तन्मे निगदितं सर्वं शृणु मे मन्त्रिभिः सह

sumantraścodito rājñā provācedaṃ vacastadā
yatharṣyaśṛṅgastvānīto yenopāyena mantribhiḥ
tanme nigaditaṃ sarvaṃ śṛṇu me mantribhiḥ saha

रोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः
उपायो निरपायोऽयमस्माभिरभिचिन्तितः

romapādamuvācedaṃ sahāmātyaḥ purohitaḥ
upāyo nirapāyo'yamasmābhirabhicintitaḥ

ऋष्यशृङ्गो वनचरस्तपःस्वाध्यायसंयुतः
अनभिज्ञस्तु नारीणां विषयाणां सुखस्य च

ṛṣyaśṛṅgo vanacarastapaḥsvādhyāyasaṃyutaḥ
anabhijñastu nārīṇāṃ viṣayāṇāṃ sukhasya ca

इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः
पुरमानाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम्

indriyārthairabhimatairnaracittapramāthibhiḥ
puramānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām

गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलङ्कृताः
प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृताः

gaṇikāstatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṅkṛtāḥ
pralobhya vividhopāyairāneṣyantīha satkṛtāḥ

श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम्
पुरोहितो मन्त्रिणश्च तथा चक्रुश्च ते तथा

śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam
purohito mantriṇaśca tathā cakruśca te tathā

वारमुख्यास्तु तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत्
आश्रमस्याविदूरेऽस्मिन् यत्नं कुर्वन्ति दर्शने

vāramukhyāstu tacchrutvā vanaṃ praviviśurmahat
āśramasyāvidūre'smin yatnaṃ kurvanti darśane

ऋषेः पुत्रस्य धीरस्य नित्यमाश्रमवासिनः
पितुः स नित्यसन्तुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात्

ṛṣeḥ putrasya dhīrasya nityamāśramavāsinaḥ
pituḥ sa nityasantuṣṭo nāticakrāma cāśramāt

न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना
स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत् सत्त्वं नगरराष्ट्रजम्

na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā
strī vā pumānvā yaccānyat sattvaṃ nagararāṣṭrajam

ततः कदाचित् तं देशमाजगाम यदृच्छया
विभाण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद् वराङ्गनाः

tataḥ kadācit taṃ deśamājagāma yadṛcchayā
vibhāṇḍakasutastatra tāścāpaśyad varāṅganāḥ

ताश्चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरम्
ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन्

tāścitraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaram
ṛṣiputramupāgamya sarvā vacanamabruvan

कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ्ज्ञातुमिच्छामहे वयम्
एकस्त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः

kastvaṃ kiṃ vartase brahmañjñātumicchāmahe vayam
ekastvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ

अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः
हार्दात्तस्य मतिर्जाता आख्यातुं पितरं स्वकम्

adṛṣṭarūpāstāstena kāmyarūpā vane striyaḥ
hārdāttasya matirjātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam

पिता विभाण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः
ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि

pitā vibhāṇḍako'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ
ṛṣyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi

इहाश्रमपदोऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः
करिष्ये वोऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम्

ihāśramapado'smākaṃ samīpe śubhadarśanāḥ
kariṣye vo'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam

ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै
तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वास्ततोऽङ्गनाः

ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matirāsa vai
tadāśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāstato'ṅganāḥ

गतानां तु ततः पूजामृषिपुत्रश्चकार ह
इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः

gatānāṃ tu tataḥ pūjāmṛṣiputraścakāra ha
idamarghyamidaṃ pādyamidaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ

प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः
ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः

pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ
ṛṣerbhītāśca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ

अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि हे द्विज
गृहाण विप्र भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम्

asmākamapi mukhyāni phalānīmāni he dvija
gṛhāṇa vipra bhadraṃ te bhakṣayasva ca mā ciram

ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः
मोदकान् प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधाञ्छुभान्

tatastāstaṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ
modakān pradadustasmai bhakṣyāṃśca vividhāñchubhān

तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते
अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिनाम्

tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate
anāsvāditapūrvāṇi vane nityanivāsinām

आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च
गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः

āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca
gacchanti smāpadeśāttā bhītāstasya pituḥ striyaḥ

गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः
अस्वस्थहृदयश्चासीद् दुःखाच्च परिवर्तते

gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ
asvasthahṛdayaścāsīd duḥkhācca parivartate

ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान्
विभाण्डकसुतः श्रीमान् मनसाचिन्तयन्मुहुः

tato'paredyustaṃ deśamājagāma sa vīryavān
vibhāṇḍakasutaḥ śrīmān manasācintayanmuhuḥ

मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलङ्कृताः
दृष्ट्वैव च ततो विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः

manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṅkṛtāḥ
dṛṣṭvaiva ca tato vipramāyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ

उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः
एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन्

upasṛtya tataḥ sarvāstāstamūcuridaṃ vacaḥ
ehyāśramapadaṃ saumya asmākamiti cābruvan

चित्राण्यत्र बहूनि स्युर्मूलानि च फलानि च
तत्राप्येष विशेषेण विधिर्हि भविता ध्रुवम्

citrāṇyatra bahūni syurmūlāni ca phalāni ca
tatrāpyeṣa viśeṣeṇa vidhirhi bhavitā dhruvam

श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयङ्गमम्
गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रियः

śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṅgamam
gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyustadā striyaḥ

तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि
ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस्तदा

tatra cānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani
vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayaṃstadā

वर्षेणैवागतं विप्रं तापसं स नराधिपः
प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः

varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ tāpasaṃ sa narādhipaḥ
pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ

अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः
वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत्

arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ
vavre prasādaṃ viprendrānmā vipraṃ manyurāviśet

अन्तःपुरं प्रवेश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि
शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः

antaḥpuraṃ praveśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi
śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣamavāpa saḥ

एवं स न्यवसत् तत्र सर्वकामैः सुपूजितः
ऋष्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया

evaṃ sa nyavasat tatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ
ṛṣyaśṛṅgo mahātejāḥ śāntayā saha bhāryayā