Sarga 88: Bharata sees Rama's bed of grass

तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः ।
इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम्

tat śrutvā nipuṇam sarvam bharataḥ saha mantribhiḥ |
ingudī mūlam āgamya rāma śayyām avekṣya tām

अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमाउ इदम् अस्य विमर्दितम्

abravīd jananīḥ sarvā iha tena mahātmanā |
śarvarī śayitā bhūmāu idam asya vimarditam

महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता ।
जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति

mahā bhāga kulīnena mahā bhāgena dhīmatā |
jāto daśarathena ūrvyām na rāmaḥ svaptum arhati

अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये ।
शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले

ajina uttara samstīrṇe vara āstaraṇa samcaye |
śayitvā puruṣa vyāghraḥ katham śete mahī tale

प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु

prāsāda agra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |
haima rājata bhaumeṣu vara āstraraṇa śāliṣu

पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु ।
पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च

puṣpa samcaya citreṣu candana agaru gandhiṣu |
pāṇḍura abhra prakāśeṣu śuka samgha ruteṣu ca

प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।
उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु

prāsādavaravaryeṣu śītavatsu sugandhiṣu |
uṣitvā merukalpeṣu kṛtakāmcanabhittiṣu

गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः ।
मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः

gīta vāditra nirghoṣair vara ābharaṇa nihsvanaiḥ |
mṛdanga vara śabdaiḥ ca satatam pratibodhitaḥ

बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः ।
गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः

bandibhir vanditaḥ kāle bahubhiḥ sūta māgadhaiḥ |
gāthābhir anurūpābhiḥ stutibhiḥ ca paramtapaḥ

अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः

aśraddheyam idam loke na satyam pratibhāti mā |
muhyate khalu me bhāvaḥ svapno ayam iti me matiḥ

न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमाउ एवम् शयीत सः

na nūnam daivatam kimcit kālena balavattaram |
yatra dāśarathī rāmo bhūmāu evam śayīta saḥ

विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च

videha rājasya sutā sītā ca priya darśanā |
dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca

इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम्

iyam śayyā mama bhrātur idam hi parivartitam |
sthaṇḍile kaṭhine sarvam gātrair vimṛditam tṛṇam

मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः

manye sābharaṇā suptā sītā asmin śayane tadā |
tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanaka bindavaḥ

उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा ।
तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः

uttarīyam iha āsaktam suvyaktam sītayā tadā |
tathā hy ete prakāśante saktāḥ kauśeya tantavaḥ

मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली

manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī |
sukumārī satī duhkham na vijānāti maithilī

हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम ।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत्

hā hantāsmi nṛśamso'ham yatsabhāryaḥ kṛtemama |
īdṛśīṃ rāghavaḥ śayyāmadhiśete hyānāthavat

सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः ।
सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम्

sārvabhauma kule jātaḥ sarva loka sukha āvahaḥ |
sarva loka priyaḥ tyaktvā rājyam priyam anuttamam

कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः ।
सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः

katham indīvara śyāmo rakta akṣaḥ priya darśanaḥ |
sukha bhāgī ca duhkha arhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः ।
भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते

dhanyaḥ khalu mahābhāgo lakṣmaṇaḥ śubhalakṣamaṇaḥ |
bhrātaram viṣame kāle yo rāmamanuvartate

सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् ।
वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना

siddha arthā khalu vaidehī patim yā anugatā vanam |
vayam samśayitāḥ sarve hīnāḥ tena mahātmanā

अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते

akarṇa dhārā pṛthivī śūnyā iva pratibhāti mā |
gate daśarathe svarge rāme ca araṇyam āśrite

न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् ।
वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम्

na ca prārthayate kaścin manasā api vasumdharām |
vane api vasataḥ tasya bāhu vīrya abhirakṣitām

शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् ।
अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम्

śūnya samvaraṇā rakṣām ayantrita haya dvipām |
apāvṛta pura dvārām rāja dhānīm arakṣitām

अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् ।
शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव

aprahṛṣṭa balām nyūnām viṣamasthām anāvṛtām |
śatravo na abhimanyante bhakṣyān viṣa kṛtān iva

अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा ।
फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन्

adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye aham tṛṇeṣu vā |
phala mūla aśano nityam jaṭā cīrāṇi dhārayan

तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने ।
तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति

tasya artham uttaram kālam nivatsyāmi sukham vane |
tam pratiśravam āmucya na asya mithyā bhaviṣyati

वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति

vasantam bhrātur arthāya śatrughno mā anuvatsyati |
lakṣmaṇena saha tu āryo ayodhyām pālayiṣyati

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् ।
प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् ।
बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते

abhiṣekṣyanti kākutstham ayodhyāyām dvijātayaḥ |
api me devatāḥ kuryur imam satyam mano ratham |
prasādyamānaḥ śirasā mayā svayam |
bahu prakāram yadi na prapatsyate

ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् ।
वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम्

tatonruvatsayāmi cirāya rāghavam |
vanecaram nahruti māmrupekṣitrum