Sarga 73: Bharata denounces his mother

श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ ।
भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत्

śrutvā tu pitaram vṛttam bhrātaru ca vivāsitau |
bharataḥ duhkha samtaptaidam vacanam abravīt

किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च

kim nuṇkāryam hatasya iha mama rājyena śocataḥ |
vihīnasya atha pitrā ca bhrātrā pitṛ samena ca

दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः ।
राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम्

duhkhe me duhkham akaror vraṇe kṣāram iva ādadhāḥ |
rājānam preta bhāvastham kṛtvā rāmam ca tāpasam

कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता ।
अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान्

kulasya tvam abhāvāya kāla rātrir iva āgatā |
angāram upagūhya sma pitā me na avabuddhavān

मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि

mṛtyumāpādito rājā tvayā me pāpadarśini |
sukham parihṛtam mohātkule'smin kulapāmsani

त्वाम् प्राप्य हि पिता मे.द्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः

tvām prāpya hi pitā me.dya satyasandho mahāyaśāḥ |
tīvraduḥkhābhisamtapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः

vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |
kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanam gataḥ

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते ।
दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम

kausalyā ca sumitrā ca putra śoka abhipīḍite |
duṣkaram yadi jīvetām prāpya tvām jananīm mama

ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते

nanu tu āryo api dharma ātmā tvayi vṛttim anuttamām |
vartate guru vṛttijño yathā mātari vartate

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी ।
त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते

tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrgha darśinī |
tvayi dharmam samāsthāya bhaginyām iva vartate

तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् ।
प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि

tasyāḥ putram kṛta ātmānam cīra valkala vāsasam |
prasthāpya vana vāsāya katham pāpe na śocasi

अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम्

apāpa darśinam śūram kṛta ātmānam yaśasvinam |
pravrājya cīra vasanam kim nu paśyasi kāraṇam

लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति ।
तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम्

lubdhāyā viditaḥ manye na te aham rāghavam prati |
tathā hi anartho rājya artham tvayā nītaḥ mahān ayam

अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ ।
केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे

aham hi puruṣa vyāghrāv apaśyan rāma lakṣmaṇau |
kena śakti prabhāvena rājyam rakṣitum utsahe

तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः ।
उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा

tam hi nityam mahā rājo balavantam mahā balaḥ |
uapāśritaḥ abhūd dharma ātmā merur meru vanam yathā

सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् ।
दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा

so aham katham imam bhāram mahā dhurya samudyatam |
damyo dhuram iva āsādya saheyam kena ca ojasā

अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा ।
सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम्

atha vā me bhavet śaktir yogaiḥ buddhi balena vā |
sakāmām na kariṣyāmi tvām aham putra gardhinīm

न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् ।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा

na me vikāṅkhā jāyeta tyaktum tvām pāpaniścayām |
yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā

उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि ।
साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता

utpannā tu katham buddhistaveyam pāpadarśini |
sādhucāritravibhrāṣṭe pūrveṣām no vigarhitā

अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः

asmin kule hi sarveṣām jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |
apare bhrātarastasmin pravartante samāhitāḥ

न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्

na hi manye nṛśase tvam rājadharmamavekṣase |
gatim vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm

सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः

satatam rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |
rājñāmetatsamam tatsyādikṣvākūṇām viśeṣataḥ

तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् ।
अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम्

teṣām dharmaikarakṣāṇām kulacāritrayoginām |
atra cāritraśauṇḍīryam tvām prāpya vinivartatam

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।
बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः

tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ |
buddhermohaḥ kathamayam sambhūtastvayi garhitaḥ

न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम

na tu kāmam kariṣyāmi tavā'hm pāpaniścaye |
tvayā vyasanamārabdham jīvitāntakaram mama

एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् ।
निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम्

eṣa tvidānīmevāhamapriyārtham tavanagham |
nivartayiṣyāmi vanāt bhrātaram svajana priyam

निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना

nivartayitvā rāmam ca tasyāham dīptatejanaḥ |
dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā

इति एवम् उक्त्वा भरतः महात्मा ।
प्रिय इतरैः वाक्य गणैअः तुदम्स् ताम् ।
शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः ।
सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः

iti evam uktvā bharataḥ mahātmā |
priya itaraiḥ vākya gaṇaiaḥ tudams tām |
śoka āturaḥ ca api nanāda bhūyaḥ |
simho yathā parvata gahvarasthaḥ