Sarga 48: The women of Ayodhya lament

तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया

teṣāmevam viṣṇṇānāmpīḍitānāmatīva ca |
bāṣpaviplutanetrāṇām saśokānām mumūrṣayā

अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम्

anugamya nivṛttānām rāmam nagara vāsinām |
udgatāni iva sattvāni babhūvur amanasvinām

स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः

svam svam nilayam āgamya putra dāraiḥ samāvṛtāḥ |
aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihita ānanāḥ

न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः

na ca āhṛṣyan na ca amodan vaṇijo na prasārayan |
na ca aśobhanta paṇyāni na apacan gṛha medhinaḥ

नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत

naṣṭam dṛṣṭvā na abhyanandan vipulam vā dhana āgamam |
putram prathamajam labdhvā jananī na abhyanandata

गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।
व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान्

gṛhe gṛhe rudantyaḥ ca bhartāram gṛham āgatam |
vyagarhayantaḥ duhkha ārtā vāgbhis totraiḥ iva dvipān

किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।
पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम्

kim nu teṣām gṛhaiḥ kāryam kim dāraiḥ kim dhanena vā |
putraiḥ vā kim sukhaiḥ vā api ye na paśyanti rāghavam

एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने

ekaḥ sat puruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
yo anugaccati kākutstham rāmam paricaran vane

आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि

āpagāḥ kṛta puṇyāḥ tāḥ padminyaḥ ca sarāmsi ca |
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilam śuci

शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।
आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः

śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramya kānanāḥ |
āpagāḥ ca mahā anūpāḥ sānumantaḥ ca parvatāḥ

काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।
प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम्

kānanam vā api śailam vā yam rāmaḥ abhigamiṣyati |
priya atithim iva prāptam na enam śakṣyanti anarcitum

विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।
अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च

vicitra kusuma āpīḍā bahu manjali dhāriṇaḥ |
akāle ca api mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca

अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम्

akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
darśayiṣyanti anukrośāt girayo rāmam āgatam

प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान्

prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |
vidarśayantaḥ vividhān bhūyaḥ citrāmaḥ ca nirjharān

पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः

pādapāḥ parvata agreṣu ramayiṣyanti rāghavam |
yatra rāmaḥ bhayam na atra na asti tatra parābhavaḥ

स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।
पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम्

sa hi śūraḥ mahā bāhuḥ putraḥ daśarathasya ca |
purā bhavati no dūrāt anugaccāma rāghavam

पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम्

pādac cāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ |
sa hi nātho janasya asya sa gatiḥ sa parāyaṇam

वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।
इति पौर स्त्रियो भर्तृऋन् दुह्ख आर्ताः तत् तत् अब्रुवन्

vayam paricariṣyāmaḥ sītām yūyam tu rāghavam |
iti paura striyo bhartṛṛn duhkha ārtāḥ tat tat abruvan

युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।
सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति

yuṣmākam rāghavo araṇye yoga kṣemam vidhāsyati |
sītā nārī janasya asya yoga kṣemam kariṣyati

को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।
सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा

ko nv anena apratītena sa utkaṇṭhita janena ca |
samprīyeta amanojñena vāsena hṛta cetasā

कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।
न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः

kaikeyyā yadi ced rājyam syāt adharmyam anāthavat |
na hi no jīvitena arthaḥ kutaḥ putraiḥ kutaḥ dhanaiḥ

यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।
कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी

yayā putraḥ ca bhartā ca tyaktāv aiśvarya kāraṇāt |
kam sā parihared anyam kaikeyī kula pāmsanī

कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे

kaikeyyā na vayam rājye bhṛtakā nivasemahi |
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putraiḥ api śapāmahe

या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम्

yā putram pārthiva indrasya pravāsayati nirghṛṇā |
kaḥ tām prāpya sukham jīved adharmyām duṣṭa cāriṇīm

उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति

upadrutamidam sarvamanālambamanāyakam |
kaikeyyā hi kṛte sarvam vināśamupayāsyati

न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम्

na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahī patiḥ |
mṛte daśarathe vyaktam vilopaḥ tat anantaram

ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत

te viṣam pibata āloḍya kṣīṇa puṇyāḥ sudurgatāḥ |
rāghavam vā anugaccadhvam aśrutim vā api gaccata

मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।
भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा

mithyā pravrājitaḥ rāmaḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
bharate samniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā

पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः

pūrṇacandrānanaḥ śyāmo gūḍhajatrurariṃdamaḥ |
ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmanapūrvajaḥ

पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः

pūrvābhibhāṣī madhuraḥ satyavādī mahābalaḥ |
saumyaḥ sarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ

नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः

nūnam puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |
śobhayuśyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ

तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे

tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |
cukruśurduḥkhasamtaptāmṛtyoriva bhayāgame

इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत

ityeva vilapantīnām strīṇām veśmasu rāghavam |
jagāmāstam dinakaro rajanī cābhyavartata

नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ

naṣṭajvalanasampātā praśāntādhyāyasatkathā |
timireṇābhilipteva tadā sā nagarī babhau

उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्

upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |
ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram

तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।
यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।
सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत्

tathā striyo rāma nimittam āturā |
yathā sute bhrātari vā vivāsite |
vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ |
sutaiḥ hi tāsām adhiko hi so abhavat

प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।
व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।
महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा

praśāntagītotsava nṛttavādanā |
vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |
tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā |
mahārṇavaḥ samkṣapitodako yathā