Sarga 44: Sumitra consoles Kausalya

विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्

vilapantīṃ tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः स पुत्रः पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा

tavārye sadguṇairyuktaḥ sa putraḥ puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्

yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam

शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत् प्रेत्य फलोदये ।
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन

śiṣṭairācarite samyakśaśvat pretya phalodaye |
rāmo dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ

अरण्यवासे यद् दुःखं जानन्त्येव सुखोचिता ।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्

araṇyavāse yad duḥkhaṃ jānantyeva sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।
धर्मः सत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः

kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmaḥ satyavrataparaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति

vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhiḥ sūryaḥ saṃtāpayitumarhati

शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः ।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः

śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo viniḥsṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇaḥ seviṣyati sukho'nilaḥ

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
घर्मघ्नः संस्पृशन् शीतश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति

śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
gharmaghnaḥ saṃspṛśan śītaścandramā hlādayiṣyati

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे

dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe

स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।
असंत्रस्तो ह्यरण्येऽसौ वेश्मनीव निवत्स्यते

sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asaṃtrasto hyaraṇye'sau veśmanīva nivatsyate

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति

yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati

या श्रीः शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्त्वता ।
निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति

yā śrīḥ śauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasattvatā |
nivṛttāraṇyavāsaḥ svaṃ kṣipraṃ rājyamavāpsyati

सूर्यस्यापि भवेत् सूर्यो ह्यग्नेरग्नः प्रभोः प्रभुः ।
श्रियाः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्त्याः कीर्तिः क्षमाक्षमा

sūryasyāpi bhavet sūryo hyagneragnaḥ prabhoḥ prabhuḥ |
śriyāḥ śrīśca bhavedagryā kīrtyāḥ kīrtiḥ kṣamākṣamā

दैवतं देवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे

daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhiḥ saha rāmo'bhiṣekṣyate

दुःखजं विसृजत्यश्रु निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
अयोध्यायां जनः सर्वः शोकवेगसमाहतः

duḥkhajaṃ visṛjatyaśru niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janaḥ sarvaḥ śokavegasamāhataḥ

कुशचीरधरं वीरं गच्छन्तमपराजितम् ।
सीतेवानुगता लक्ष्मीस्तस्य किं नाम दुर्लभम्

kuśacīradharaṃ vīraṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmīstasya kiṃ nāma durlabham

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत् स्वयम् ।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्

dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛt svayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।
जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते

nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahi śokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते ।
पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्

śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite |
punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां शीघ्रमानन्दजं जलम्

punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ śīghramānandajaṃ jalam

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृष्यतेऽशिवम् ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्

mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛṣyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam

त्वयाऽशेषो जनश्चायं समाश्वास्यो यतोऽनघे ।
कमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लवम्

tvayā'śeṣo janaścāyaṃ samāśvāsyo yato'naghe |
kamidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklavam

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवः सुतः ।
नहि रामात् परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः

nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavaḥ sutaḥ |
nahi rāmāt paro loke vidyate satpathe sthitaḥ

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघरेखेव वार्षिकी

abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudāśru mokṣyase kṣipraṃ megharekheva vārṣikī

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति

putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
karābhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।
मुदास्रैः प्रोक्षसे पुत्रं मेघराजिरिवाचलम्

abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudāsraiḥ prokṣase putraṃ megharājirivācalam

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै-
र्वाक्योपचारे कुशलानवद्या ।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा
देवी सुमित्रा विरराम रामा

āśvāsayantī vividhaiśca vākyai-
rvākyopacāre kuśalānavadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā
devī sumitrā virarāma rāmā

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं
रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
सद्यः शरीरे विननाश शोकः
शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः

niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ
rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ
śaradgato megha ivālpatoyaḥ