Sarga 40: Sumitra's counsel; Rama departs Ayodhya

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम्

atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया ।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्

taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ saha sītayā |
rāghavaḥ śokasammūḍho jananīmabhyavādayat

अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् ।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः

anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāmabhyavādayat |
api mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम्

taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhnyupāghrāya lakṣmaṇam

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति

sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्

vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि

idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu hi

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्

lakṣmaṇaṃ tvevamuktvāsau saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम्

rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā

रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे

rathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyase

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyā pracoditaḥ

तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः

taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṃkāramātmanaḥ

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ

vanavāsaṃ hi saṃkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau

तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत्

tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pravinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca yat

अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम् ।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

atho jvalanasaṃkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau

सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत् ।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे

sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā rathamacodayat |
sumantraḥ sammatānaśvān vāyuvegasamāñjave

प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च

prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca

तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम् ।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्

tat samākulasambhrāntaṃ mattasaṃkupitadvipam |
hayasiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam

ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा

tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः

pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tamūcurbhṛśaniḥsvanāḥ

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति

saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yad devagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा

kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि

aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi

महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि

mahatyeṣā hi te buddhireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्

evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchanti priyamikṣvākunandanam

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्

atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे

śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudatīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा

pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā babhau |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति

sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti

रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा ।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः

rāmo yāhīti taṃ sūtaṃ tiṣṭheti ca janastathā |
ubhayaṃ nāśakat sūtaḥ kartumadhvani coditaḥ

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः

nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praṇanāśa mahīrajaḥ

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम्

ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsīt puraṃ paramapīḍitam

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव

susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṃkṣobhacalitaiḥ salilaṃ paṅkajairiva

दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः

dṛṣṭvā tu nṛpatiḥ śrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena kṛttamūla iva drumaḥ

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्

tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam

हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन्

hā rāmeti janāḥ kecid rāmamāteti cāpare |
antaḥpurasamṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि

anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा ।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत

sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṃyuktaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्

padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā saṃcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim

नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः

nahi tat puruṣavyāghro duḥkhajaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastottrairnunna iva dvipaḥ

प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत

pratyagāramivāyāntī savatsā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca

रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम् ।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम्

rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛt praikṣata sa tāṃ nṛtyantīmiva mātaram

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा

tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्

nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt

स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः

sa rāmasya vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम्

nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyāśuvegena na nyavartata mānuṣam

यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः

yamicchet punarāyātaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः

teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaḥ
prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo
vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ