Sarga 28: Rama describes the hardships of the forest

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः ।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्

sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajñāṃ dharmavatsalaḥ |
na netuṃ kurute buddhiṃ vane duḥkhāni cintayan

सान्त्वयित्वा ततस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह

sāntvayitvā tatastāṃ tu bāṣpadūṣitalocanām |
nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha

सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा ।
इहाचरस्व धर्मं त्वं यथा मे मनसः सुखम्

sīte mahākulīnāsi dharme ca niratā sadā |
ihācarasva dharmaṃ tvaṃ yathā me manasaḥ sukham

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले ।
वने दोषा हि बहवो वसतस्तान् निबोध मे

sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayābale |
vane doṣā hi bahavo vasatastān nibodha me

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते

sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |
bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्

hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |
sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिनिर्दरिवासिनाम् ।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम्

girinirjharasambhūtā girinirdarivāsinām |
siṃhānāṃ ninadā duḥkhāḥ śrotuṃ duḥkhamato vanam

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताः शून्ये तथा मृगाः ।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्

krīḍamānāśca visrabdhā mattāḥ śūnye tathā mṛgāḥ |
dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam

सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यस्तु दुस्तराः ।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्

sagrāhāḥ saritaścaiva paṅkavatyastu dustarāḥ |
mattairapi gajairnityamato duḥkhataraṃ vanam

लताकण्टकसंकीर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।
निरपाश्च सुदुःखाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्

latākaṇṭakasaṃkīrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |
nirapāśca suduḥkhāśca mārgā duḥkhamato vanam

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयंभग्नासु भूतले ।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद् दुःखमतो वनम्

supyate parṇaśayyāsu svayaṃbhagnāsu bhūtale |
rātriṣu śramakhinnena tasmād duḥkhamato vanam

अहोरात्रं च संतोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम्

ahorātraṃ ca saṃtoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |
phalairvṛkṣāvapatitaiḥ sīte duḥkhamato vanam

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि ।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारणम्

upavāsaśca kartavyo yathā prāṇena maithili |
jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāraṇam

देवतानां पितॄणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca kartavyaṃ vidhipūrvakam |
prāptānāmatithīnāṃ ca nityaśaḥ pratipūjanam

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।
चरतां नियमेनैव तस्माद् दुःखतरं वनम्

kāryastrirabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |
caratāṃ niyamenaiva tasmād duḥkhataraṃ vanam

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः ।
आर्षेण विधिना वेद्यां सीते दुःखमतो वनम्

upahāraśca kartavyaḥ kusumaiḥ svayamāhṛtaiḥ |
ārṣeṇa vidhinā vedyāṃ sīte duḥkhamato vanam

यथालब्धेन कर्तव्यः संतोषस्तेन मैथिलि ।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम्

yathālabdhena kartavyaḥ saṃtoṣastena maithili |
yatāhārairvanacaraiḥ sīte duḥkhamato vanam

अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चाति नित्यशः ।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्

atīva vātastimiraṃ bubhukṣā cāti nityaśaḥ |
bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।
चरन्ति पथि ते दर्पात् ततो दुःखतरं वनम्

sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |
caranti pathi te darpāt tato duḥkhataraṃ vanam

नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरंवनम्

nadīnilayanāḥ sarpā nadīkuṭilagāminaḥ |
tiṣṭhantyāvṛtya panthānamato duḥkhataraṃvanam

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह ।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्

pataṅgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakaiḥ saha |
bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम्

drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśāḥ kāśāśca bhāmini |
vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhamato vanam

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव सदा वनम्

kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |
araṇyavāse vasato duḥkhameva sadā vanam

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।
न भेतव्यं च भेतव्ये दुःखं नित्यमतो वनम्

krodhalobhau vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |
na bhetavyaṃ ca bhetavye duḥkhaṃ nityamato vanam

तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव ।
विमृशन्निव पश्यामि बहुदोषकरं वनम्

tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣemaṃ nahi vanaṃ tava |
vimṛśanniva paśyāmi bahudoṣakaraṃ vanam

वनं तु नेतुं न कृता मतिर्यदा
बभूव रामेण तदा महात्मना ।
न तस्य सीता वचनं चकार तं
ततोऽब्रवीद् राममिदं सुदुःखिता

vanaṃ tu netuṃ na kṛtā matiryadā
babhūva rāmeṇa tadā mahātmanā |
na tasya sītā vacanaṃ cakāra taṃ
tato'bravīd rāmamidaṃ suduḥkhitā