Sarga 24: Kausalya yields to her son's resolve

तं समीक्ष्य व्यवसितं पितुर्निर्देशपालने ।
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्

taṃ samīkṣya vyavasitaṃ piturnirdeśapālane |
kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्तयेत्

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathāt kathamuñchena vartayet

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम्

yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate rāmo vane mūlaphalānyayam

क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् ।
गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद् विवास्यते

ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhaved bhayam |
guṇavān dayito rājñaḥ kākutstho yad vivāsyate

नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि

nūnaṃ tu balavām̐lloke kṛtāntaḥ sarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi

अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः

ayaṃ tu māmātmabhavastavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ

चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः ।
कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः

cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacintajaḥ |
karśayitvādhikaṃ putra niḥśvāsāyāsasambhavaḥ

त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानुर्हिमात्यये

tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣyaṃ citrabhānurhimātyaye

कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति ।
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि

kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantamanugacchati |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra vatsa gamiṣyasi

यथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

yathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः

yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्

evamuktā tu rāmeṇa kausalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītyā sthāsyāmi vacane tava

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला

evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kausalyā sutavatsalā

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīmiva

यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितरपेक्षया ।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत्

yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitarapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanamabravīt

जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च ।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः

jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca |
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ

न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ।
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः

na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā |
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ

भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा ।
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्

bhavatīmanuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā |
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet

राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ।
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा

rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā |
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā

भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् ।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्

bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatirbhavet |
bhartuḥ śuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam

अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ।
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता

api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt |
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā

एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः ।
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः

eṣa dharmaḥ striyā nityo vede loke śrutaḥ smṛtaḥ |
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ

पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः ।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी

pūjyāste matkṛte devi brāhmaṇāścaiva satkṛtāḥ |
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṃkṣiṇī

नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ।
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति

niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi paryāgate sati

यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ।
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा

yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam |
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā

कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ।
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक

kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt |
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka

विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो

vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ |
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibho

पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा ।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम्

punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gataklamā |
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte svapiṣye paramaṃ sukham

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।
यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव

kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ saṃcodayati me vaca āvidhya rāghava

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा

gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā ślakṣṇena cāruṇā

अपीदानीं स कालः स्याद् वनात् प्रत्यागतं पुनः ।
यत् त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्

apīdānīṃ sa kālaḥ syād vanāt pratyāgataṃ punaḥ |
yat tvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं
ददर्श देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो
बभूव च स्वस्त्ययनाभिकांक्षिणी

tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ
dadarśa devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco
babhūva ca svastyayanābhikāṃkṣiṇī