Sarga 18: Kaikeyi tells Rama of the boons

स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे ।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता

sa dadarśāsane rāmo viṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe |
kaikeyyā sahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् ।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः

sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat |
tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्

rāmetyuktvā tu vacanaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् ।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्

tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham |
rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम् ।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्

indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam |
niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam

ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् ।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा

ūrmimālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram |
upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā

अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन् ।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि

acintyakalpaṃ nṛpatestaṃ śokamupadhārayan |
babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः ।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति

cintayāmāsa caturo rāmaḥ pitṛhite rataḥ |
kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति ।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते

anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati |
tasya māmadya samprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः ।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्

sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ |
kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता ।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय

kaccinmayā nāparāddhamajñānād yena me pitā |
kupitastanmamācakṣva tvamevainaṃ prasādaya

अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः ।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते

aprasannamanāḥ kiṃ nu sadā māṃ prati vatsalaḥ |
viṣaṇṇavadano dīnaḥ nahi māṃ prati bhāṣate

शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते ।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्

śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate |
saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham

कच्चिन्न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम्

kaccinna kiṃcid bharate kumāre priyadarśane |
śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham

अतोषयन् महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः ।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे

atoṣayan mahārājamakurvan vā piturvacaḥ |
muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमिहात्मनः ।
कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते

yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvamihātmanaḥ |
kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate

कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात् पिता मम ।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः

kaccitte paruṣaṃ kiṃcidabhimānāt pitā mama |
ukto bhavatyā roṣeṇa yenāsya lulitaṃ manaḥ

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे

etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ |
kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः

evamuktā tu kaikeyī rāghaveṇa mahātmanā |
uvācedaṃ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṃ vacaḥ

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किंचन ।
किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते

na rājā kupito rāma vyasanaṃ nāsya kiṃcana |
kiṃcinmanogataṃ tvasya tvadbhayānnānubhāṣate

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते ।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम

priyaṃ tvāmapriyaṃ vaktuṃ vāṇī nāsya pravartate |
tadavaśyaṃ tvayā kāryaṃ yadanenāśrutaṃ mama

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च ।
स पश्चात् तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा

eṣa mahyaṃ varaṃ dattvā purā māmabhipūjya ca |
sa paścāt tapyate rājā yathānyaḥ prākṛtastathā

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः ।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति

atisṛjya dadānīti varaṃ mama viśāmpatiḥ |
sa nirarthaṃ gatajale setuṃ bandhitumicchati

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि ।
तत् सत्यं न त्यजेद् राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा

dharmamūlamidaṃ rāma viditaṃ ca satāmapi |
tat satyaṃ na tyajed rājā kupitastvatkṛte yathā

यदि तद् वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम् ।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्

yadi tad vakṣyate rājā śubhaṃ vā yadi vāśubham |
kariṣyasi tataḥ sarvamākhyāsyāmi punastvaham

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते ।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति

yadi tvabhihitaṃ rājñā tvayi tanna vipatsyate |
tato'hamabhidhāsyāmi na hyeṣa tvayi vakṣyati

एतत् तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसंनिधौ

etat tu vacanaṃ śrutvā kaikeyyā samudāhṛtam |
uvāca vyathito rāmastāṃ devīṃ nṛpasaṃnidhau

अहो धिङ् नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः ।
अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयमपि पावके

aho dhiṅ nārhase devi vaktuṃ māmīdṛśaṃ vacaḥ |
ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyamapi pāvake

भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे ।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च

bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ pateyamapi cārṇave |
niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca

तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकांक्षितम् ।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते

tad brūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṃkṣitam |
kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् ।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्

tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam |
uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे

purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava |
rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् ।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव

tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam |
gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु

yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi |
ātmānaṃ ca naraśreṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu

संनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम् ।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च

saṃnideśe pitustiṣṭha yathānena pratiśrutam |
tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम् ।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव

bharataścābhiṣicyeta yadetadabhiṣecanam |
tvadarthe vihitaṃ rājñā tena sarveṇa rāghava

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ |
abhiṣekamidaṃ tyaktvā jaṭācīradharo bhava

भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम्

bharataḥ kosalapateḥ praśāstu vasudhāmimām |
nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathasaṃkulām

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः ।
शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्

etena tvāṃ narendro'yaṃ kāruṇyena samāplutaḥ |
śokaiḥ saṃkliṣṭavadano na śaknoti nirīkṣitum

एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन ।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्

etat kuru narendrasya vacanaṃ raghunandana |
satyena mahatā rāma tārayasva nareśvaram

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां
न चैव रामः प्रविवेश शोकम् ।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो
राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः

itīva tasyāṃ paruṣaṃ vadantyāṃ
na caiva rāmaḥ praviveśa śokam |
pravivyathe cāpi mahānubhāvo
rājā ca putravyasanābhitaptaḥ