Sarga 12: Dasharatha pleads with Kaikeyi all night

ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च

tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ |
cintāmabhisamāpede muhūrtaṃ pratatāpa ca

किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम ।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः

kiṃ nu me'yaṃ divāsvapnaścittamoho'pi vā mama |
anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ

इति संचिन्त्य तद् राजा नाध्यगच्छत् तदासुखम् ।
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः

iti saṃcintya tad rājā nādhyagacchat tadāsukham |
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ kaikeyīvākyatāpitaḥ

व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन्

vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ |
asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchvasan

मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः ।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः

maṇḍale pannago ruddho mantrairiva mahāviṣaḥ |
aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ

मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः ।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः

moham āpedivān bhūyaḥ śokopahatacetanaḥ |
cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ

कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा ।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि

kaikeyīmabravīt kruddho nirdahanniva tejasā |
nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini

किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः

kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā |
sadā te jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ

तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता

tasyaivaṃ tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā |
tvaṃ mayā''tmavināśāya bhavanaṃ svaṃ niveśitā

अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा ।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्

avijñānānnṛpasutā vyālā tīkṣṇaviṣā yathā |
jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam

अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम्

aparādhaṃ kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca tyajeyamapi vā śriyam

जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्

jīvitaṃ cātmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam |
parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam

अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम् ।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना

apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭaṃ bhavati cetanam |
tiṣṭhelloko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā

न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये

na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam |
tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye

अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्

api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me |
kimarthaṃ cintitaṃ pāpe tvayā paramadāruṇam

अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये ।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति

atha jijñāsase māṃ tvaṃ bharatasya priyāpriye |
astu yattattvayā pūrvaṃ vyāhṛtaṃ rāghavaṃ prati

स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे ।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्

sa me jyeṣṭhasutaḥ śrīmān dharmajyeṣṭha itīva me |
tat tvayā priyavādinyā sevārthaṃ kathitaṃ bhavet

तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम् ।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता

tacchrutvā śokasaṃtaptā saṃtāpayasi māṃ bhṛśam |
āviṣṭāsi gṛhe śūnye sā tvaṃ paravaśaṃ gatā

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम् ।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः

ikṣvākūṇāṃ kule devi samprāptaḥ sumahānayam |
anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ

नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम ।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते

nahi kiṃcidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama |
akarostvaṃ viśālākṣi tena na śraddadhāmi te

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना ।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम

nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā |
bahuśo hi sma bāle tvaṃ kathāḥ kathayase mama

तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः ।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च

tasya dharmātmano devi vane vāsaṃ yaśasvinaḥ |
kathaṃ rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः ।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे

atyantasukumārasya tasya dharme kṛtātmanaḥ |
kathaṃ rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने ।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्

rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane |
tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam

रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा ।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये

rāmo hi bharatād bhūyastava śuśrūṣate sadā |
viśeṣaṃ tvayi tasmāt tu bharatasya na lakṣaye

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम् ।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्

śuśrūṣāṃ gauravaṃ caiva pramāṇaṃ vacanakriyām |
kastu bhūyastaraṃ kuryādanyatra puruṣarṣabhāt

बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम् ।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते

bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ copajīvinām |
parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate

सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा ।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः

sāntvayan sarvabhūtāni rāmaḥ śuddhena cetasā |
gṛhṇāti manujavyāghraḥ priyairviṣayavāsinaḥ

सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः ।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्

satyena lokāñ jayati dvijān dānena rāghavaḥ |
gurūñ chuśrūṣayā vīro dhanuṣā yudhi śātravān

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम् ।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे

satyaṃ dānaṃ tapastyāgo mitratā śaucamārjavam |
vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् ।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि

tasminnārjavasampanne devi devopame katham |
pāpamāśaṃsase rāme maharṣisamatejasi

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः ।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्

na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lokasya priyavādinaḥ |
sa kathaṃ tvatkṛte rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam

क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम

kṣamā yasmiṃstapastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā |
apyahiṃsā ca bhūtānāṃ tamṛte kāgatirmama

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः ।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि

mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ |
dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi

पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते ।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yat kiṃcidadhigamyate |
tat sarvaṃ tava dāsyāmi mā ca tvaṃ manyumāviśa

अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते ।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत्

añjaliṃ kurmi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te |
śaraṇaṃ bhava rāmasya mādharmo māmiha spṛśet

इति दुःखाभिसंतप्तं विलपन्तमचेतनम् ।
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्

iti duḥkhābhisaṃtaptaṃ vilapantamacetanam |
ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śokena samabhiplutam

पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः ।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः

pāraṃ śokārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ |
pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrataraṃ vacaḥ

यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे ।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि

yadi dattvā varau rājan punaḥ pratyanutapyase |
dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह ।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि

yadā sametā bahavastvayā rājarṣayaḥ saha |
kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् ।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि

yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat |
tasyāḥ kṛtā mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣyasi

किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप ।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे

kilbiṣaṃ tvaṃ narendrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa |
yo dattvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase

शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम्

śaibyaḥ śyenakapotīye svamāṃsaṃ pakṣiṇe dadau |
alarkaścakṣuṣī dattvā jagāma gatimuttamām

सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते ।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

sāgaraḥ samayaṃ kṛtvā na velāmativartate |
samayaṃ mānṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च ।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते

sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājye'bhiṣicya ca |
saha kausalyayā nityaṃ rantumicchasi durmate

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम् ।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः

bhavatvadharmo dharmo vā satyaṃ vā yadi vānṛtam |
yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः ।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते

ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ |
paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम् ।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम

ekāhamapi paśyeyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram |
añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śreyo nanu mṛtirmama

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप ।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्

bharatenātmanā cāhaṃ śape te manujādhipa |
yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह ।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा

etāvaduktvā vacanaṃ kaikeyī virarāma ha |
vilapantaṃ ca rājānaṃ na prativyājahāra sā

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम् ।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च

śrutvā tu rājā kaikeyyā vākyaṃ paramaśobhanam |
rāmasya ca vane vāsamaiśvaryaṃ bharatasya ca

नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः ।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्

nābhyabhāṣata kaikeyīṃ muhūrtaṃ vyākulendriyaḥ |
praikṣatānimiṣo devīṃ priyāmapriyavādinīm

तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम् ।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत्

tāṃ hi vajrasamāṃ vācamākarṇya hṛdayāpriyām |
duḥkhaśokamayīṃ śrutvā rājā na sukhito'bhavat

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम् ।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत्

sa devyā vyavasāyaṃ ca ghoraṃ ca śapathaṃ kṛtam |
dhyātvā rāmeti niḥśvasya cchinnastarurivāpatat

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः ।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः

naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathāturaḥ |
hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ

दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम् ।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता

dīnayā''turayā vācā iti hovāca kaikayīm |
anarthamimamarthābhaṃ kena tvamupadeśitā

भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे ।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा

bhūtopahatacitteva bruvantī māṃ na lajjase |
śīlavyasanametat te nābhijānāmyahaṃ purā

बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत् ।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्

bālāyāstat tvidānīṃ te lakṣaye viparītavat |
kuto vā te bhayaṃ jātaṃ yā tvamevaṃvidhaṃ varam

राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने ।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च

rāṣṭre bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣe rāghavaṃ vane |
viramaitena bhāvena tvametenānṛtena ca

यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च ।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि

yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lokasya bharatasya ca |
nṛśaṃse pāpasaṃkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi

किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि ।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत्

kiṃ nu duḥkhamalīkaṃ vā mayi rāme ca paśyasi |
na kathaṃcidṛte rāmād bharato rājyamāvaset

रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते

rāmādapi hi taṃ manye dharmato balavattaram |
kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gaccheti bhāṣite

मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम्

mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu yathaivendumupaplutam |
tāṃ tu me sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhiḥ saha niścitām

कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम् ।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः

kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ camūm |
kiṃ māṃ vakṣyanti rājāno nānādigbhyaḥ samāgatāḥ

बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत् ।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः

bālo batāyamaikṣvākaściraṃ rājyamakārayat |
yadā hi bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāḥ

परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा ।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया

pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmīha kathaṃ tadā |
kaikeyyā kliśyamānena putraḥ pravrājito mayā

यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति ।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते

yadi satyaṃ bravīmyetat tadasatyaṃ bhaviṣyati |
kiṃ māṃ vakṣyati kausalyā rāghave vanamāsthite

किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च

kiṃ caināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam |
yadā yadā ca kausalyā dāsīva ca sakhīva ca

भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति ।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा

bhāryāvad bhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati |
satataṃ priyakāmā me priyaputrā priyaṃvadā

न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव ।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि

na mayā satkṛtā devī satkārārhā kṛte tava |
idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi

अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम् ।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च

apathyavyañjanopetaṃ bhuktamannamivāturam |
viprakāraṃ ca rāmasya samprayāṇaṃ vanasya ca

सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति ।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्

sumitrā prekṣya vai bhītā kathaṃ me viśvasiṣyati |
kṛpaṇaṃ bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam

मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम् ।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति

māṃ ca pañcatvamāpannaṃ rāmaṃ ca vanamāśritam |
vaidehī bata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati

हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी ।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने

hīnā himavataḥ pārśve kiṃnareṇeva kiṃnarī |
nahi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvane

चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम् ।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि

ciraṃ jīvitumāśaṃse rudantīṃ cāpi maithilīm |
sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम् ।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः

satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm |
rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītveva madirāṃ naraḥ

अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे ।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः

anṛtairbata māṃ sāntvaiḥ sāntvayantī sma bhāṣase |
gītaśabdena saṃrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम् ।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा

anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam |
vikariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव ।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्

aho duḥkhamaho kṛcchraṃ yatra vācaḥ kṣame tava |
duḥkhamevaṃvidhaṃ prāptaṃ purā kṛtamivāśubham

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता ।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा

ciraṃ khalu mayā pāpe tvaṃ pāpenābhirakṣitā |
ajñānādupasampannā rajjurudbandhanī yathā

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये ।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्

ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣaye |
bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam

तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति ।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना

taṃ tu māṃ jīvaloko'yaṃ nūnamākroṣṭumarhati |
mayā hyapitṛkaḥ putraḥ sa mahātmā durātmanā

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम् ।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति

bāliśo bata kāmātmā rājā daśaratho bhṛśam |
strīkṛte yaḥ priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati

वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः ।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते

vedaiśca brahmacaryaiśca gurubhiścopakarśitaḥ |
bhogakāle mahatkṛcchraṃ punareva prapatsyate

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम् ।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति

nālaṃ dvitīyaṃ vacanaṃ putro māṃ pratibhāṣitum |
sa vanaṃ pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati

यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः ।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति

yadi me rāghavaḥ kuryād vanaṃ gaccheti coditaḥ |
pratikūlaṃ priyaṃ me syānna tu vatsaḥ kariṣyati

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् ।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्

rāghave hi vanaṃ prāpte sarvalokasya dhikkṛtam |
mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे ।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave |
iṣṭe mama jane śeṣe kiṃ pāpaṃ pratipatsyase

कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति ।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति

kausalyā māṃ ca rāmaṃ ca putrau ca yadi hāsyati |
duḥkhānyasahatī devī māmevānugamiṣyati

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह ।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca māṃ ca putraistribhiḥ saha |
prakṣipya narake sā tvaṃ kaikeyi sukhitā bhava

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः ।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि

mayā rāmeṇa ca tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ |
ikṣvākukulamakṣobhyamākulaṃ pālayiṣyasi

प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत् ।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः

priyaṃ ced bharatasyaitad rāmapravrājanaṃ bhavet |
mā sma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ

मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे ।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि

mṛte mayi gate rāme vanaṃ puruṣapuṅgave |
sedānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi

त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि ।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा

tvaṃ rājaputri daivena nyavaso mama veśmani |
akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me |
sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः ।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति

kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiśca muhurmuhuḥ |
padbhyāṃ rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati

यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः ।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम्

yasya cāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ |
ahaṃpūrvāḥ pacanti sma prasannāḥ pānabhojanam

स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च ।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति

sa kathaṃ nu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca |
bhakṣayan vanyamāhāraṃ suto me vartayiṣyati

महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः ।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति

mahārhavastrasambaddho bhūtvā cirasukhocitaḥ |
kāṣāyaparidhānastu kathaṃ rāmo bhaviṣyati

कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम् ।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्

kasyedaṃ dāruṇaṃ vākyamevaṃvidhamapīritam |
rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣecanam

धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः ।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम्

dhigastu yoṣito nāma śaṭhāḥ svārthaparāyaṇāḥ |
na bravīmi striyaḥ sarvā bharatasyaiva mātaram

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि ।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे

anarthabhāve'rthapare nṛśaṃse
mamānutāpāya niveśitāsi |
kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ
hitānukāriṇyathavāpi rāme

परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः ।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्

parityajeyuḥ pitaro'pi putrān
bhāryāḥ patīṃścāpi kṛtānurāgāḥ |
kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagat syād
dṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasane nimagnam

अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम् ।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव

ahaṃ punardevakumārarūpa-
malaṃkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam |
nandāmi paśyanniva darśanena
bhavāmi dṛṣṭvaiva punaryuveva

विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि ।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे

vinā hi sūryeṇa bhavet pravṛtti-
ravarṣatā vajradhareṇa vāpi |
rāmaṃ tu gacchantamitaḥ samīkṣya
jīvenna kaścittviti cetanā me

विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम् ।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्

vināśakāmāmahitāmamitrā-
māvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām |
ciraṃ batāṅkena dhṛtāsi sarpī
mahāviṣā tena hato'smi mohāt

मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह ।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी

mayā ca rāmeṇa salakṣmaṇena
praśāstu hīno bharatastvayā saha |
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca nihatya bāndhavān
mamāhitānāṃ ca bhavābhiharṣiṇī

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे ।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा

nṛśaṃsavṛtte vyasanaprahāriṇi
prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣase |
na nāma te tena mukhāt patantyadho
viśīryamāṇā daśanāḥ sahasradhā

न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम् ।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते

na kiṃcidāhāhitamapriyaṃ vaco
na vetti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum |
kathaṃ tu rāme hyabhirāmavādini
bravīṣi doṣān guṇanityasammate

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज ।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने

pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā
sahasraśo vā sphuṭitāṃ mahīṃ vraja |
na te kariṣyāmi vacaḥ sudāruṇaṃ
mamāhitaṃ kekayarājapāṃsane

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम् ।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्

kṣuropamāṃ nityamasatpriyaṃvadāṃ
praduṣṭabhāvāṃ svakulopaghātinīm |
na jīvituṃ tvāṃ viṣahe'manoramāṃ
didhakṣamāṇāṃ hṛdayaṃ sabandhanam

न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः ।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे

na jīvitaṃ me'sti kutaḥ punaḥ sukhaṃ
vinātmajenātmavatāṃ kuto ratiḥ |
mamāhitaṃ devi na kartumarhasi
spṛśāmi pādāvapi te prasīda me

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया ।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा

sa bhūmipālo vilapannanāthavat
striyā gṛhīto hṛdaye'timātrayā |
papāta devyāścaraṇau prasāritā-
vubhāvasamprāpya yathā''turastathā