Sarga 61: The empty hermitage; Lakshmana consoles Rama

दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः ।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च

dṛṣṭvā''śramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
rahitāṃ parṇaśālāṃ ca praviddhānyāsanāni ca

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः ।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ

adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ |
uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता ।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया

kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśamito gatā |
kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā

वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि ।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्

vṛkṣeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitumicchasi |
alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam

यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः ।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः

yaiḥ parikrīḍase sīte viśvastairmṛgapotakaiḥ |
ete hīnāstvayā saumye dhyāyantyasrāvilekṣaṇāḥ

सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण ।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्

sītayā rahito'haṃ vai nahi jīvāmi lakṣmaṇa |
vṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām

परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ।
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः

paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā |
kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ

अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ।
कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च

apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ |
kāmavṛttamanāryaṃ vā mṛṣāvādinameva ca

धिक् त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ।
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम्

dhik tvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā |
vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham

मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे

māmihotsṛjya karuṇaṃ kīrtirnaramivānṛjum |
kva gacchasi varārohe mā motsṛja sumadhyame

त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः ।
इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः

tvayā virahitaścāhaṃ tyakṣye jīvitamātmanaḥ |
itīva vilapan rāmaḥ sītādarśanalālasaḥ

न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ।
अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम्

na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām |
anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ śokaparāyaṇam

पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् ।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया

paṅkamāsādya vipulaṃ sīdantamiva kuñjaram |
lakṣmaṇo rāmamatyarthamuvāca hitakāmyayā

मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह ।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम्

mā viṣādaṃ mahābuddhe kuru yatnaṃ mayā saha |
idaṃ girivaraṃ vīra bahukandaraśobhitam

प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्

priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī |
sā vanaṃ vā praviṣṭā syānnalinīṃ vā supuṣpitām

सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम् ।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित्

saritaṃ vāpi samprāptā mīnavañjulasevitām |
vitrāsayitukāmā vā līnā syāt kānane kvacit

जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ।
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे

jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha |
tasyā hyanveṣaṇe śrīman kṣiprameva yatāvahe

वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा ।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः

vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā |
manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे

evamuktaḥ sa sauhārdāllakṣmaṇena samāhitaḥ |
saha saumitriṇā rāmo vicetumupacakrame

तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ

tau vanāni girīṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca |
nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau

तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः

tasya śailasya sānūni śilāśca śikharāṇi ca |
nikhilena vicinvantau naiva tāmabhijagmatuḥ

विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्

vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhām

ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्

tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyamabravīt |
vicaran daṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam

प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्

prāpsyase tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām |
yathā viṣṇurmahābāhurbaliṃ baddhvā mahīmimām

एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः

evamuktastu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ |
uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ

वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः ।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्

vanaṃ suvicitaṃ sarvaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ |
giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ |
nahi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm

एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्षितः ।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्

evaṃ sa vilapan rāmaḥ sītāharaṇakarṣitaḥ |
dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo'bhavat

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः ।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम्

sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhirvicetanaḥ |
niṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītamāyatam

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः

bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ |
hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ

तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम् ।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः

taṃ sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavam |
bahuprakāraṃ śokārtaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ

अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम् ।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः

anādṛtya tu tad vākyaṃ lakṣmaṇoṣṭhapuṭacyutam |
apaśyaṃstāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośat sa punaḥ punaḥ