Sarga 58: Rama's anguished questions to Lakshmana

स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः ।
पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना

sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnyaṃ daśarathātmajaḥ |
paryapṛcchata dharmātmā vaidehīmāgataṃ vinā

प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह ।
क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः

prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā māmanujagāma ha |
kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvamihāgataḥ

राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः ।
क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा

rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakān paridhāvataḥ |
kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā

यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम् ।
क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा

yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtamapi jīvitum |
kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā

पतित्वममराणां हि पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण ।
विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्

patitvamamarāṇāṃ hi pṛthivyāścāpi lakṣmaṇa |
vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām

कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम ।
कच्चित् प्रव्राजनं वीर न मे मिथ्या भविष्यति

kaccijjīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama |
kaccit pravrājanaṃ vīra na me mithyā bhaviṣyati

सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि ।
कच्चित् सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति

sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi |
kaccit sakāmā kaikeyī sukhitā sā bhaviṣyati

सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी ।
उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित् सौम्येन कैकयीम्

saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī |
upasthāsyati kausalyā kaccit saumyena kaikayīm

यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः ।
संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण

yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmyāśramaṃ punaḥ |
saṃvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃstyakṣyāmi lakṣmaṇa

यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते ।
पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण

yadi māmāśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate |
puraḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa

ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी

brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā |
tvayi pramatte rakṣobhirbhakṣitā vā tapasvinī

सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखभागिनी ।
मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः

sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥkhabhāginī |
madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ

सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना ।
वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्

sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā |
vadatā lakṣmaṇetyuccaistavāpi janitaṃ bhayam

श्रुतश्च मन्ये वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम ।
त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः

śrutaśca manye vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama |
trastayā preṣitastvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghramāgataḥ

सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने ।
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम्

sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītāmutsṛjatā vane |
pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattamantaram

दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः ।
तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः

duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
taiḥ sītā nihatā ghorairbhaviṣyati na saṃśayaḥ

अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन ।
किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्

aho'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana |
kiṃ tvidānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyamīdṛśam

इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः ।
आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः

iti sītāṃ varārohāṃ cintayanneva rāghavaḥ |
ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ

विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं
क्षुधाश्रमेणैव पिपासया च ।
विनिःश्वसन् शुष्कमुखो विषण्णः
प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्

vigarhamāṇo'nujamārtarūpaṃ
kṣudhāśrameṇaiva pipāsayā ca |
viniḥśvasan śuṣkamukho viṣaṇṇaḥ
pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam

स्वमाश्रमं स प्रविगाह्य वीरो
विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित् ।
एतत्तदित्येव निवासभूमौ
प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव

svamāśramaṃ sa pravigāhya vīro
vihāradeśānanusṛtya kāṃścit |
etattadityeva nivāsabhūmau
prahṛṣṭaromā vyathito babhūva