Sarga 56: Sita refuses; Ravana's twelve-month deadline

सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता ।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत

sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarśitā |
tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata

राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः ।
सत्यसंधः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः

rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ |
satyasaṃdhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ

रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम

rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ sa patirmama

इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान् वधिष्यति

ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇān vadhiṣyati

प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया वै धर्षिता बलात् ।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः

pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā vai dharṣitā balāt |
śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ

य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः ।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा

ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ |
rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā

तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः ।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः

tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ

असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण ।
उत्पाद्य सुमहद् वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे

asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadhyo'si rāvaṇa |
utpādya sumahad vairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase

स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली ।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम्

sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī |
paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham

यदि पश्येत् स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा ।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मथः

yadi paśyet sa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā |
rakṣastvamadya nirdagdho yathā rudreṇa manmathaḥ

यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा ।
सागरं शोषयेद् वापि स सीतां मोचयेदिह

yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā |
sāgaraṃ śoṣayed vāpi sa sītāṃ mocayediha

गतासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति

gatāsustvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati

न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति ।
याहं नीता विनाभावं पतिपार्श्वात् त्वया बलात्

na te pāpamidaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati |
yāhaṃ nītā vinābhāvaṃ patipārśvāt tvayā balāt

स हि देवरसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।
निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके

sa hi devarasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |
nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake

स ते वीर्यं बलं दर्पमुत्सेकं च तथाविधम् ।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे

sa te vīryaṃ balaṃ darpamutsekaṃ ca tathāvidham |
apaneṣyati gātrebhyaḥ śaravarṣeṇa saṃyuge

यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः ।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः

yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ |
tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ

मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम ।
आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च

māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rākṣasādhama |
ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca

न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्डमण्डिता ।
द्विजातिमन्त्रसम्पूता चण्डालेनावमर्दितुम्

na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍamaṇḍitā |
dvijātimantrasampūtā caṇḍālenāvamarditum

तथाहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी दृढव्रता ।
त्वया स्प्रष्टुं न शक्याहं राक्षसाधम पापिना

tathāhaṃ dharmanityasya dharmapatnī dṛḍhavratā |
tvayā spraṣṭuṃ na śakyāhaṃ rākṣasādhama pāpinā

क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यशः ।
हंसी सा तृणमध्यस्थं कथं द्रक्ष्येत मद्गुकम्

krīḍantī rājahaṃsena padmaṣaṇḍeṣu nityaśaḥ |
haṃsī sā tṛṇamadhyasthaṃ kathaṃ drakṣyeta madgukam

इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा ।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस

idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā |
nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa

न तु शक्यमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ।
एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात् सुपरुषं वचः

na tu śakyamapakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ |
evamuktvā tu vaidehī krodhāt suparuṣaṃ vacaḥ

रावणं जानकी तत्र पुनर्नोवाच किंचन ।
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम्

rāvaṇaṃ jānakī tatra punarnovāca kiṃcana |
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam

प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ।
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि

pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ |
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsān dvādaśa bhāmini

कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि ।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः

kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini |
tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः ।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt

शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विरूपा घोरदर्शनाः ।
दर्पमस्यापनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः

śīghrameva hi rākṣasyo virūpā ghoradarśanāḥ |
darpamasyāpaneṣyantu māṃsaśoṇitabhojanāḥ

वचनादेव तास्तस्य सुघोरा घोरदर्शनाः ।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन्

vacanādeva tāstasya sughorā ghoradarśanāḥ |
kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan

स ताः प्रोवाच राजासौ रावणो घोरदर्शनाः ।
प्रचल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम्

sa tāḥ provāca rājāsau rāvaṇo ghoradarśanāḥ |
pracalya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm

अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति ।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता

aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiti |
tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhaṃ yuṣmābhiḥ parivāritā

तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम् ।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव

tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punaḥ sāntvaiśca maithilīm |
ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः ।
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु

iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ |
aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tu

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् ।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम्

sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām |
sarvakālamadaiścāpi dvijaiḥ samupasevitām

सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा ।
राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा

sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā |
rākṣasīvaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā

शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा ।
न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा

śokena mahatā grastā maithilī janakātmajā |
na śarma labhate bhīruḥ pāśabaddhā mṛgī yathā

न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली
विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता ।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं
विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता

na vindate tatra tu śarma maithilī
virūpanetrābhiratīva tarjitā |
patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ
vicetanābhūd bhayaśokapīḍitā