Chapter 5: Dhaumya teaches how to live in a king's house

कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ ।
मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात्

karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni cariṣyatha |
mama cāpi yathā buddhirucitā hi viniścayāt

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु ।
सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने

purohito'yamasmākamagnihotrāṇi rakṣatu |
sūtapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् ।
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः

indrasenamukhāśceme rathānādāya kevalān |
yāntu dvāravatīṃ śīghramiti me vartate matiḥ

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका ।
पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह

imāśca nāryo draupadyāḥ sarvāśca paricārikā |
pāñcālāneva gacchantu sūtapaurogavaiḥ saha

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः ।
अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि ।
गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति

sarvairapi ca vaktavyaṃ na prājñāyanta pāṇḍavāḥ |
ardharātre mahātmāno bhikṣādānbrāhmaṇānapi |
gatā hyasmānapāhāya sarve dvaitavanāditi

एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक् ।
धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत्

evaṃ te'nyonyamāmantrya karmāṇyuktvā pṛthakpṛthak |
dhaumyamāmantrayāmāsuḥ sa ca tānmantramabravīt

तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् ।
धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान्

tānanvaśātsa dharmātmā sarvadharmaviśeṣavit |
dhaumyaḥ purohito rājanpāṇḍavānpuruṣarṣabhān

विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप ।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः

viditaṃ vai yathā sarvaṃ loke vṛttamidaṃ nṛpa |
vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhiranurāgataḥ

अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ।
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः ।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति

ato'hamabhivakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata |
hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ |
yathā rājakulaṃ prāpya caranproṣya na riṣyati

दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि ।
अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम्

durvāsameva kauravya jātena kuruveśmani |
amānitena mānārha gūḍhena parivatsaram

दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत् ।
न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन

diṣṭadvāro labheddraṣṭuṃ rājasveṣu na viśvaset |
na cānuśiṣyādrājānamapṛcchantaṃ kadācana

तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत्

tūṣṇīṃ tvenamupāsīta kāle samabhipūjayet

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा

asūyanti hi rājāno janānanṛtavādinaḥ |
tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि ।
एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित्

vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi |
evaṃ vicarato rājñi na kṣatirjāyate kvacit

पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान ।
भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः

pāṇḍavāgnirayaṃ loke sarvaśastramayo mahāna |
bhartā goptā ca bhūtānāṃ rājā puruṣavigrahaḥ

सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् ।
राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत

sarvātmanā vartamānaṃ yathā doṣo na saṃspṛśet |
rājānamupatiṣṭhantaṃ tasya vṛttaṃ nibodhata

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam |
nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana

एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः

etatrayaṃ ca puruṣaṃ nirdahedavamānitam |
rājā tasmādbudhairnityaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ

नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः ।
व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः

nātivarteta maryādāṃ puruṣo rājasaṃmataḥ |
vyavahāraṃ punarloke maryādāṃ paṇḍitā viduḥ

न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम ।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः

na hi putraṃ na naptāraṃ na bhrātaramarindama |
samatikrāntamaryādaṃ pūjayanti parādhipāḥ

गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन्

gacchannapi parāṃ bhūtiṃ bhūmipālaniyojitaḥ |
jātyandha iva manyeta maryādāmanucintayan

धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः

dhṛṣṭo dvāraṃ sadā paśyanna ca rājasu viśvaset |
tadevāsanamanvicchedyatra nābhilaṣetparaḥ

यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः ।
तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन्

yatropaviṣṭaḥ saṃkalpaṃ nopahanyādbalīyasaḥ |
tadāsanaṃ rājakule īpseta puruṣo vasan

यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् ।
न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत्

yathainaṃ yatra cāsīnaṃ śaṅkayedduṣṭacariṇam |
na tatropaviśejjātu yo rājavasatiṃ vaset

स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ ।
न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन

svabhūmau kāmamāsīta tiṣṭhedvā rājasannidhau |
na tvevāsanamanyasya prārthayeta kadācana

परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः ।
परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः

parāsanagataṃ hyenaṃ parasya paricārakāḥ |
pariṣadyapakarṣeyuḥ parihāsyeta śatrubhiḥ

नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् ।
अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते

nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tatpurastādāsanaṃ matam |
arthārthaṃ hi yadā bhṛtyo rājānamupatiṣṭhate

दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः ।
तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः ।
राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते

dakṣiṇaṃ vā'tha vāmaṃ vā bhāgamāśritya paṇḍitaḥ |
tiṣṭhedvinītavadrājanna purastānna pṛṣṭhataḥ |
rākṣiṇāmāttaśastrāṇāṃ paścātsthānaṃ vidhīyate

मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः ।
संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत्

mātṛgotre svagotre vā nāmnā śīlena vā punaḥ |
saṃgrahārthaṃ manuṣyāṇāṃ nityamābhāṣitā bhavet

पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत् ।
नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान्

pūjyamānopi yo rājñā naro na pratipūjayet |
nainamārādhayejjātu śāstā śiṣyānivālasān

नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा ।
आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत्

nāsya yugyaṃ na paryaṅkaṃ nāsanaṃ na rathaṃ tathā |
ārohetsaṃmato'smīti yo rājavasatiṃ vaset

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् ।
उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान्

yo vai gṛhebhyaḥ pravasankriyamāṇamanusmaran |
utthāne nityasaṃkalpo nistandrīḥ saṃghatātmavān

परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् ।
दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत्

parītaḥ kṣutpipāsābhyāṃ vihāya paridevanam |
duḥkhena sukhamanvicchedyo rājavasatiṃ vaset

करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति

kariṣyāmyahamityeva yaḥ sa rājasu sidhyati

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति

uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā |
ādiṣṭo na vikalpeta yaḥ sa rājasu siddhyati

नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः ।
मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः ।
ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति

naiva prāpto'vamanyeta sadā'mātyo viśāradaḥ |
mānaṃ prāpto na hṛṣyeta na vyathecca vimānitaḥ |
ṛdurmṛduḥ satyavādo yaḥ sa rājasu siddhyati

नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः ।
समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत्

naiva lābhāddharṣamiyānna vyathecca vimānitaḥ |
samaḥ pūrṇatuleva syādyo rājavasatiṃ vaset

अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा ।
दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत्

alpeccho dhṛtimānrājañchāyevānugataḥ sadā |
dakṣaḥ pradakṣiṇo dhīraḥ sa rājavasatiṃ vaset

इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च ।
वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत्

itihāsapurāṇajñaḥ kuśalaḥ satkathāsu ca |
vadānyaḥ satyavākvāpi yo rājavasatiṃ vaset

न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम्

na mitho bhāṣitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet |
yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ no vadecca tam

नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत् ।
प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा

naiṣāṃ karmasu saṃyukto dhanaṃ kiṃcidupaspṛśet |
prāpnuyādādadāno vā bandhaṃ vā vadhameva vā

हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः ।
अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति

hulyopasthitayoḥ paśya mama cānyasya cobhayoḥ |
anyaṃ puṣṇāti maddhīnamiti dhīro na muhyati

श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि ।
पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम्

śreyāṃsaṃ hi parityajya vaidyaṃ karmaṇikarmaṇi |
pāpīyāṃsaṃ prakurvīrañśīlameṣāṃ tathāvidham

नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन ।
रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत्

naiṣāṃ dāreṣu kurvīta prājño maitrīṃ kathaṃcana |
rakṣaṇaṃ tu na seveta yo rājavasatiṃ vaset

यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् ।
बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः

yadā hyabhisamīkṣeta preṣyaṃ strībhiḥ samāgatam |
buddhiḥ paribhavettasya rājā śaṅketa vā punaḥ

शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः ।
जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः

śaṅkitasya punaḥ strīṣu kasya bhṛtyasya bhūmipaḥ |
jīvitaṃ sādhu manyeta prakṛtistho balātkṛtaḥ

हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित् ।
नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ॥ 47

harṣavastuṣu cāpyatra vartamāneṣu keṣu cit |
nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta tānyevāsyānupūjayet || 47

हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् ।
तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः

harṣāddhi mandaḥ puruṣaḥ svairaṃ kurvīta vaikṛtam |
tadasyāntaḥpure vṛttamīkṣāṃ kurvīta bhūmipaḥ

अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः ।
वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम्

antaḥpuragataṃ hyenaṃ striyaḥ klībāśca sarvataḥ |
vartamānaṃ yathāvacca kutsayeyurasaṃśayam

तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च ।
नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः

tasmādgambhīramātmānaṃ kṛtvā harṣaṃ niyamya ca |
nityamantaḥpure rājño na vṛttaṃ kīrtayedbahiḥ

यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम् ।
एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत्

yathā hi sumahāmantro bhidyamāno haretsukham |
evamantaḥpure vṛttaṃ śrūyamāṇaṃ bahirbhavet

या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम् ।
उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम्

yā tu vṛttirabāhyānāṃ bāhyānāmapi kevalam |
ubhayeṣāṃ samastānāṃ śṛṇu rājopajīvinām

न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।
अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम्

na striyo jātu manyeta bāhye vābhyantare'pi vā |
anujīvināṃ narendrastu sṛjeddhi sumahadbhayam

मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् ।
अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः

matvā'sya priyamātmānaṃ rājaratnāni rājavat |
arājā rājayogyāni nopayuñjīta paṇḍitaḥ

अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत् ।
भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम्

arājānaṃ hi ratnāni rājakāntāni rājavat |
bhuñjānaṃ taṃ naraṃ rājā na titikṣeta jīvitam

तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता ।
तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत्

tasmādavyaktabhogena bhoktavyaṃ bhūtimicchatā |
tulyabhogaṃ hi rājā tu bhṛtyaṃ kopena yojayet

न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् ।
अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत्

na cāpatyena saṃprītiṃ rājñaḥ kurvīta kenacit |
adhikṣiptamanarthaṃ ca dveṣyaṃ ca parivarjayet

एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम् ।
द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः

etāṃ hi sevamānasya narasīmāṃ caturvidhām |
dvidhā vicchidyate mūlaṃ rājamūlopasevinaḥ

एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः ।
तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन

etaistu viparītā yā narasīmā narādhamaiḥ |
tathā kurvīta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃcana

बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः ।
साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन

bandhubhiśca narendrasya balavadbhiśca mānavaiḥ |
sādhu manyeta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathaṃcana

ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः ।
प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम्

tābhyāṃ tu narasīmābhyāṃ viruddhasyālpatejasaḥ |
prathamaṃ chidyate mūlaṃ dvitīyaṃ jāyate bhayam

उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् ।
राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते ।
इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः

uddhatānāṃ ca yo veṣaḥ kuhakānāṃ ca yo bhavet |
rājaveṣaṃ ca vispaṣṭaṃ sevamāno na vardhate |
itarābhyāṃ tu veṣābhyāṃ parihāsyeta bāndhavaiḥ

अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः ।
शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित्

apuṃbhiścaiva puṃbhiśca strībhiḥ strīdarśibhirnaraiḥ |
śakye sati na saṃbhāṣāṃ jātu kurvīta karhicit

प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः ।
श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः

pratisaṃbhāṣamāṇo hi tribhiretairacetanaḥ |
śyenaḥ peśīmivādatte puruṣo bhūtimātmanaḥ

ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव ।
तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित्

ye ca rājñā'bhisatkāraṃ labherankāraṇādiva |
taiśca sāmantadūtaiśca na saṃsajyeta karhicit

न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः ।
उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत्

na cānyācaritāṃ bhūmimasaṃdiṣṭo mahīpateḥ |
upaseveta medhāvī yo rājavasatiṃ vaset

न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् ।
अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्

na ca saṃdarśane rājñāṃ prabandhamabhisaṃjapet |
api caitaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānamuttamam

अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता ।
अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः

arthakāmā ca yā nārī rājānaṃ syādupasthitā |
anujīvī tathāyuktāṃ nidhyāyanduṣyate ca saḥ

तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः ।
तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः

tasmānnārīṃ na nidhyāyettathāyuktāṃ vicakṣaṇaḥ |
tathā kṣutaṃ ca vātaṃ ca niṣṭhīvaṃ cācarecchanaiḥ

न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता ।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम्

na narmasu hasejjātu mūḍhavṛttirhi sā smṛtā |
smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayīta prasādajam

न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ।
न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत्

na cākṣau na bhujau jātu na ca vākyaṃ samākṣipet |
na ca tiryagavekṣeta cakṣurbhyāṃ samyagācaret

भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम् ।
न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः

bhrukuṭiṃ ca na kurvīta na cāṅguṣṭhairlikhenmahīm |
na ca gāḍhaṃ vijṛmbheta jātu rājñaḥ samīpataḥ

न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च ।
स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः

na praśaṃsennā cāsūyetpriyeṣu ca hiteṣu ca |
stūyamāneṣu vā tatra dūṣyamāneṣu vā punaḥ

अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च ।
श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा

atha saṃdṛśyamāneṣu priyeṣu ca hiteṣu ca |
śrūyamāṇeṣu vākyeṣu varṇayedamṛtaṃ yathā

न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत् ।
पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत्

na rājñaḥ pratikūlāni sevamānaḥ sukhī bhavet |
putro vā yadi vā bhrātā yadyapyātmasamo bhavet

अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा ।
उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च

apramatto hi rājānaṃ rañjayecchīlasaṃpadā |
utthānena tu medhāvī śaucena vividhena ca

स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते ।
असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते

snānaṃ hi vastraśuddhiśca śārīraṃ śaucamucyate |
asaktiḥ prākṛtārtheṣu dvitīyaṃ śaucamucyate

राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ |
ya etaiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati

तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम्

tasmādbhaktyā ca yuktaḥ sansatyavādī jitendriyaḥ |
medhāvī dhṛtimānprājñaḥ saṃśrayīta mahīpatim

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम्

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam |
vardhamānaṃ sthitaṃ sthāne saṃśrayīta mahīpatim

एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि ।
यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः

eṣa vaḥ samudācāraḥ samuddiṣṭo yathāvidhi |
yathārthānsaṃprapatsyante pārtha rājopajīvinaḥ

संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः ।
ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ

saṃvatsaramimaṃ tāvadevaṃśīlā bubhūṣathaḥ |
tataḥ svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha

तं तथेत्यब्रुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम् ।
प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुपातिष्ठन्परंतपाः

taṃ tathetyabruvanpārthāḥ pitṛkalpaṃ yaśasvinam |
prahṛṣṭāścābhivādyainamupātiṣṭhanparaṃtapāḥ

तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्त्रांश्च ब्राह्मणोऽजपत् ।
भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च

teṣāṃ pratiṣṭhamānānāṃ mantrāṃśca brāhmaṇo'japat |
bhavāya rājyalābhāya vīryāya vijayāya ca

ततोऽब्रवीदसौ विप्रो वाचमाशीः प्रयुज्य च ।
स्वद्रव्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च

tato'bravīdasau vipro vācamāśīḥ prayujya ca |
svadravyapratilābhāya śatrūṇāṃ mardanāya ca

स्वस्ति वोस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ।
इत्युक्ता हृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता ।
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः

svasti vostu śivaḥ panthā drakṣyāmi punarāgatān |
ityuktā hṛṣṭamanaso guruṇā tena dhīmatā |
yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve gantuṃ samupacakramuḥ