Chapter 27: Draupadi bound to Kichaka's pyre, Bhima rescues

तत्काले तु समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः ।
रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्योपतस्थिरे ॥ 1 ।

tatkāle tu samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ |
ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivāryopatasthire || 1 |

सर्वे संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् ।
तथा संभुग्नसर्वाङ्गं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम् ॥ 2

sarve saṃhṛṣṭaromāṇaḥ saṃtrastāḥ prekṣya kīcakam |
tathā saṃbhugnasarvāṅgaṃ kūrmaṃ sthala ivoddhṛtam || 2

पोथितं भीमसेनेन महेन्द्रेणेव दानवम् ।
कीचकं बलसंमत्तं दुर्धर्षं येन केन चित् ॥ 3

pothitaṃ bhīmasenena mahendreṇeva dānavam |
kīcakaṃ balasaṃmattaṃ durdharṣaṃ yena kena cit || 3

गन्धर्वेण हतं श्रुत्वा कीचकं पुरुषर्षभम् ।
संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः ॥ 4

gandharveṇa hataṃ śrutvā kīcakaṃ puruṣarṣabham |
saṃskārayitumicchanto bahirnetuṃ pracakramuḥ || 4

अपश्यन्नथ ते कृष्णां मूतपुत्राः समागताः ।
अदूरादनवद्याङ्गीं स्तम्भमालिङ्ग्य तिष्ठतीम् ॥ 5

apaśyannatha te kṛṣṇāṃ mūtaputrāḥ samāgatāḥ |
adūrādanavadyāṅgīṃ stambhamāliṅgya tiṣṭhatīm || 5

समागतेषु सूतेषु तानुवाचोपकीचकः ।
हसन्निव पदाऽमर्षान्निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ 6

samāgateṣu sūteṣu tānuvācopakīcakaḥ |
hasanniva padā'marṣānnirdahanniva cakṣuṣā || 6

हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हतः ।
अथवा नैव हन्तव्या दह्यतां कामिना सह ॥ 7

hanyatāṃ śīghramasatī yatkṛte kīcako hataḥ |
athavā naiva hantavyā dahyatāṃ kāminā saha || 7

मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा ।
इयं हि दुष्टचरिता मम भ्रातुरमित्रिणी ॥ 8

mṛtasyāpi priyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā |
iyaṃ hi duṣṭacaritā mama bhrāturamitriṇī || 8

यत्कृते मरणं प्राप्तो नेयं जीवितुमर्हति ।
सहेयं दह्यतां सूता आमन्त्र्य च जनाधिपम् ।
हतस्यापि हि गन्धर्वैः कीचकस्य प्रियं भवेत् ॥ 9

yatkṛte maraṇaṃ prāpto neyaṃ jīvitumarhati |
saheyaṃ dahyatāṃ sūtā āmantrya ca janādhipam |
hatasyāpi hi gandharvaiḥ kīcakasya priyaṃ bhavet || 9

ततो विराटमासाद्य सूताः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ।
कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वैः कामरूपिभिः ॥ 10

tato virāṭamāsādya sūtāḥ prāñjalayo'bruvan |
kīcako'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ kāmarūpibhiḥ || 10

सैरन्ध्र्या घातितो रात्रौ तं दहेम सहानया ।
मानिताः स्मस्त्वया वीर तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ 11

sairandhryā ghātito rātrau taṃ dahema sahānayā |
mānitāḥ smastvayā vīra tadanujñātumarhasi || 11

पराक्रमं तु सूतानां ज्ञात्वा राजाऽन्वमन्यत ।
सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं नराधिपः ॥ 12

parākramaṃ tu sūtānāṃ jñātvā rājā'nvamanyata |
sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ narādhipaḥ || 12

ततस्ते समनुज्ञाताः सर्वे तत्रास्य बान्धवाः ।
रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्याभितः स्थिताः ॥ 13

tataste samanujñātāḥ sarve tatrāsya bāndhavāḥ |
ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivāryābhitaḥ sthitāḥ || 13

आरोप्य कृष्णां सह कीचकेन निबध्य केशेषु च पादयोश्च ।
ते चापि सूता वचनैरवोचन्नुद्दिश्य चैनामभिवीक्ष्य कृष्णाम् ॥ 14

āropya kṛṣṇāṃ saha kīcakena nibadhya keśeṣu ca pādayośca |
te cāpi sūtā vacanairavocannuddiśya caināmabhivīkṣya kṛṣṇām || 14

यस्याः कृते ।़यं निहतो महात्मा तस्माद्धि सा कीचकमार्गमेतु ।
अवार्यसत्वेन च कीचकेन गतासुना सुन्दरी स्वर्गलोकम् ॥ 15

yasyāḥ kṛte |़yaṃ nihato mahātmā tasmāddhi sā kīcakamārgametu |
avāryasatvena ca kīcakena gatāsunā sundarī svargalokam || 15

सा तेन कृष्णा शयने निबद्धा यशस्विनी चैव मनस्विनी च ।
अनार्यसत्त्वेन महार्यसत्त्वा गतासुना सा प्ररुरोद कृष्णा ।
विलम्बमाना विवशा हि दुष्टैस्तत्रैव पर्यङ्कवरे शुभाङ्गी ॥ 16

sā tena kṛṣṇā śayane nibaddhā yaśasvinī caiva manasvinī ca |
anāryasattvena mahāryasattvā gatāsunā sā praruroda kṛṣṇā |
vilambamānā vivaśā hi duṣṭaistatraiva paryaṅkavare śubhāṅgī || 16

ह्रियमाणाऽथ सुश्रोणी सूतपुत्रैरनिन्दिता ।
प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ॥ 17

hriyamāṇā'tha suśroṇī sūtaputrairaninditā |
prākrośannāthamicchantī kṛṣṇā nāthavatī satī || 17

मृतेन सह बद्धाङ्गी निराशा जीविते तदा ।
श्मशानाभिमुखं नीता करेणुरिव रौति सा ॥ 18

mṛtena saha baddhāṅgī nirāśā jīvite tadā |
śmaśānābhimukhaṃ nītā kareṇuriva rauti sā || 18

जयो जयेशो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ।
त मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ 19

jayo jayeśo vijayo jayatseno jayadbalaḥ |
ta me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām || 19

येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते महान् ।
ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ 20

yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate mahān |
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām || 20

येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
अश्रूयत महान्युद्धे भीमघोपस्तरस्विनाम् ॥ 21

yeṣāṃ jyātalanirghoṣo visphūrjitamivāśaneḥ |
aśrūyata mahānyuddhe bhīmaghopastarasvinām || 21

रथघोपश्च बलवान्गन्धर्वाणां तरस्विनाम् ।
ते मे वाचं बिजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ 22

rathaghopaśca balavāngandharvāṇāṃ tarasvinām |
te me vācaṃ bijānantu sūtaputrā nayanti mām || 22

येषां वीर्यमतुल्यं तु शक्रस्येव बलं यशः ।
राजसिंहा इवाग्र्यास्ते मां जानन्तु सुदुःखितां ॥ 23

yeṣāṃ vīryamatulyaṃ tu śakrasyeva balaṃ yaśaḥ |
rājasiṃhā ivāgryāste māṃ jānantu suduḥkhitāṃ || 23

इत्यस्याः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः ।
श्रुत्वैवाभ्युत्थितो भीमः शयनादविचारयन् ॥ 24

ityasyāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ |
śrutvaivābhyutthito bhīmaḥ śayanādavicārayan || 24

अहं सैरन्ध्रि ते वाचः शृणोमि तव भाषिताः ।
तस्मात्ते सूतपुत्रेभ्यो न भयं जातु विद्यते ॥ 25

ahaṃ sairandhri te vācaḥ śṛṇomi tava bhāṣitāḥ |
tasmātte sūtaputrebhyo na bhayaṃ jātu vidyate || 25

इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया ॥ 26

ityuktvā sa mahābāhurvijajṛmbhe jighāṃsayā || 26

ततः स व्यायतं बद्ध्वा वस्त्रं विपरिवेष्ट्य च ।
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस्तदा ॥ 27

tataḥ sa vyāyataṃ baddhvā vastraṃ vipariveṣṭya ca |
advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahistadā || 27

स लङ्घयित्वा प्राकारमारुह्य तरसा द्रुमम् ।
श्मशानाभिमुखः प्रायाद्यत्र ते कीचका गताः ॥ 28

sa laṅghayitvā prākāramāruhya tarasā drumam |
śmaśānābhimukhaḥ prāyādyatra te kīcakā gatāḥ || 28

स लङ्घयित्वा प्राकारं निःसृत्य च पुरोत्तमात् ।
जवेनोत्पतितो भीमः सूतानामग्रतस्तदा ॥ 29

sa laṅghayitvā prākāraṃ niḥsṛtya ca purottamāt |
javenotpatito bhīmaḥ sūtānāmagratastadā || 29

चितासमीपं गत्वा स तत्रापश्यन्महाबलः ।
तालमात्रं महास्कन्धमूर्ध्वशुष्कं वनस्पतिम् ॥ 30

citāsamīpaṃ gatvā sa tatrāpaśyanmahābalaḥ |
tālamātraṃ mahāskandhamūrdhvaśuṣkaṃ vanaspatim || 30

तं नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च ।
वृक्षमुत्पाटयामास भीमो भीमपराक्रमः ॥ 31

taṃ nāgavadupakramya bāhubhyāṃ parirabhya ca |
vṛkṣamutpāṭayāmāsa bhīmo bhīmaparākramaḥ || 31

ततो वृक्षं दशव्यामं निष्पत्रमकरोत्तदा ॥ 32

tato vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ niṣpatramakarottadā || 32

तं महाकायमुद्यम्य भ्रामयित्वा च वेगितः ।
प्रगृह्याभ्यपतत्सूतान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ 33

taṃ mahākāyamudyamya bhrāmayitvā ca vegitaḥ |
pragṛhyābhyapatatsūtāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ || 33

ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकाः ।
भूमौ निपतिता वृक्षाः संभग्नास्तत्र शेरते ॥ 34

ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvatthakiṃśukāḥ |
bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃbhagnāstatra śerate || 34

तं सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् ।
वित्रेसुश्च तदा सूता विपादभयपीडिताः ॥ 35

taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvamāgatam |
vitresuśca tadā sūtā vipādabhayapīḍitāḥ || 35

तमन्तकमिव क्रुद्धं गन्धर्वभयशङ्किताः ।
दिधक्षन्तस्तथा ज्येष्ठं भ्रातरं चोपकीचकाः ।
परस्परमथोचुस्ते विषादभयमोहिताः ॥ 36

tamantakamiva kruddhaṃ gandharvabhayaśaṅkitāḥ |
didhakṣantastathā jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ copakīcakāḥ |
parasparamathocuste viṣādabhayamohitāḥ || 36

गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् ।
प्रबुद्धाः सुमहाभागा गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ।
सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं भयं नो महदागतम् ॥ 37

gandharvo balavāneti kruddha udyamya pādapam |
prabuddhāḥ sumahābhāgā gandharvāḥ sūryavarcasaḥ |
sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ bhayaṃ no mahadāgatam || 37

ते दृष्ट्वाऽथ समाविद्धं भीमसेनेन पादपम् ।
विमुच्य द्रौपदीं त्रस्ताः प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ 38

te dṛṣṭvā'tha samāviddhaṃ bhīmasenena pādapam |
vimucya draupadīṃ trastāḥ prādravannagaraṃ prati || 38

द्रवतस्तांश्च संप्रेक्ष्य स वज्री दानवानिव ।
अथ भीमः समुत्पत्य द्रवतां पुरतोऽभवत् ॥ 39

dravatastāṃśca saṃprekṣya sa vajrī dānavāniva |
atha bhīmaḥ samutpatya dravatāṃ purato'bhavat || 39

ते तं दृष्ट्वा भयोद्विग्ना निश्चेष्टाः समवस्थिताः ॥ 40

te taṃ dṛṣṭvā bhayodvignā niśceṣṭāḥ samavasthitāḥ || 40

दृष्ट्वा ताञ्शतसङ्ख्यकान्स वज्री दानवानिव ।
एकेनैव प्रहारेण दश सप्त च विंशतिम् ।
अष्टादश च पञ्चाशञ्जघान स वृकोदरः ॥ 41

dṛṣṭvā tāñśatasaṅkhyakānsa vajrī dānavāniva |
ekenaiva prahāreṇa daśa sapta ca viṃśatim |
aṣṭādaśa ca pañcāśañjaghāna sa vṛkodaraḥ || 41

शतं पञ्चाधिकं भीमः प्राहिणोद्यमसादनम् ।
वृक्षेणैकेन राजेन्द्र प्रभञ्जनसुतो बली ।
वायुवेगसमः श्रीमान्सर्वान्सूतानशेषतः ॥ 42

śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ prāhiṇodyamasādanam |
vṛkṣeṇaikena rājendra prabhañjanasuto balī |
vāyuvegasamaḥ śrīmānsarvānsūtānaśeṣataḥ || 42

तान्निहत्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ।
आश्वासयत्तदा कृष्णां प्रतिमुच्य च बन्धनात् ॥ 43

tānnihatya mahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ |
āśvāsayattadā kṛṣṇāṃ pratimucya ca bandhanāt || 43

उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाञ्चालीं भरतर्षभः ।
अश्रुपूर्णमुखीं भीतामुद्धरन्स वृकोदरः ॥ 44

uvāca ślakṣṇayā vācā pāñcālīṃ bharatarṣabhaḥ |
aśrupūrṇamukhīṃ bhītāmuddharansa vṛkodaraḥ || 44

[ मा खिदस्त्वं(*) याज्ञसेनि पातिव्रत्यव्रते स्थिता ।
पातिव्रत्ये स्थिता नारी व्रतं रक्षेत्सदाऽत्मनः ॥ 45

[ mā khidastvaṃ(*) yājñaseni pātivratyavrate sthitā |
pātivratye sthitā nārī vrataṃ rakṣetsadā'tmanaḥ || 45

पुरा स्त्री देवरातस्य पतिप्रीता शिरोमणिः ।
कदाचिद्भर्तृरूपेण रक्षसाऽपहृता सती ॥ 46

purā strī devarātasya patiprītā śiromaṇiḥ |
kadācidbhartṛrūpeṇa rakṣasā'pahṛtā satī || 46

कस्यचित्सरसस्तीरे तां निवेश्य स राक्षसः ।
तद्भर्तृरूपं संत्यज्य रक्षो भूत्वा सुदारुणम् ॥ 47

kasyacitsarasastīre tāṃ niveśya sa rākṣasaḥ |
tadbhartṛrūpaṃ saṃtyajya rakṣo bhūtvā sudāruṇam || 47

साम्ना दानेन भेदेन सा यदा नान्वमन्यत ।
तदा तां पातयित्वा स मैथुनायोपचक्रमे ॥ 48

sāmnā dānena bhedena sā yadā nānvamanyata |
tadā tāṃ pātayitvā sa maithunāyopacakrame || 48

ततः सा धैर्यमास्थाय विवरं त ददौ तदा ।
ततः स खङ्गमुत्कृष्य भीषयामास तां सतीम् ॥ 49

tataḥ sā dhairyamāsthāya vivaraṃ ta dadau tadā |
tataḥ sa khaṅgamutkṛṣya bhīṣayāmāsa tāṃ satīm || 49

साऽपि त्यक्तभया साध्वी प्राणत्यागे सुनिश्चिता ।
प्रतिज्ञामकरोत्कृष्णे पातिव्रत्यपरायणा ॥ 50

sā'pi tyaktabhayā sādhvī prāṇatyāge suniścitā |
pratijñāmakarotkṛṣṇe pātivratyaparāyaṇā || 50

आराधितो यदि मया भर्ता मे दैवतं महत् ।
कर्मणा मनसा वाचा गुरवस्तोषिता मया ।
तेन सत्येन योनिर्मे भवत्वद्य शिला दृढा ॥ 51

ārādhito yadi mayā bhartā me daivataṃ mahat |
karmaṇā manasā vācā guravastoṣitā mayā |
tena satyena yonirme bhavatvadya śilā dṛḍhā || 51

एवं तया प्रतिज्ञाते तद्योनिः सा शिलाऽभवत् ।
अन्तरा नाभिजान्वोर्यत्तत्सर्वं च शिलाऽभवत् ॥ 52

evaṃ tayā pratijñāte tadyoniḥ sā śilā'bhavat |
antarā nābhijānvoryattatsarvaṃ ca śilā'bhavat || 52

ततः स खङ्गमुद्धृत्य वेगेनास्याः शिरोऽहरत् ॥ 53

tataḥ sa khaṅgamuddhṛtya vegenāsyāḥ śiro'harat || 53

जया नाम सखी साऽभूत्पार्वत्या नखमांसवत् ।
तस्मात्पतिव्रतायाश्च दुःखमल्पं सुखं बहु ॥ ] ॥ 54

jayā nāma sakhī sā'bhūtpārvatyā nakhamāṃsavat |
tasmātpativratāyāśca duḥkhamalpaṃ sukhaṃ bahu || ] || 54

एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां हिंसन्ति मानवाः ।
गच्छ त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव ॥ 55

evaṃ te bhīru vadhyante ye tvāṃ hiṃsanti mānavāḥ |
gaccha tvaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava || 55

अन्येन त्वं पथा शीघ्रं सुदेष्णाया निवेशनम् ।
अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम् ।
यथा नौ नावबुध्येरन्रात्रावेवं व्यवस्थितौ ॥ 56

anyena tvaṃ pathā śīghraṃ sudeṣṇāyā niveśanam |
anyenāhaṃ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasam |
yathā nau nāvabudhyeranrātrāvevaṃ vyavasthitau || 56

साऽगच्छन्नगरं कृष्णा भीमेनाश्वासिता सती ॥ 57 ॥
कृतकृत्या सुदेष्णाया भवनं शुभलक्षणा ।

sā'gacchannagaraṃ kṛṣṇā bhīmenāśvāsitā satī || 57 ||
kṛtakṛtyā sudeṣṇāyā bhavanaṃ śubhalakṣaṇā |

शचीव नहुषे शप्ते प्रविवेश त्रिविष्टपम् ॥ 58 ॥
भीमोऽप्यमितवीर्यस्तु बलवानरिमर्दनः ।

śacīva nahuṣe śapte praviveśa triviṣṭapam || 58 ||
bhīmo'pyamitavīryastu balavānarimardanaḥ |

सर्वांस्तान्कीचकांस्तत्र हत्वा धर्मात्मजानुजः ॥ 59 ॥
निःशेषं कीचकान्हत्वा रामो रात्रिचरानिव ।

sarvāṃstānkīcakāṃstatra hatvā dharmātmajānujaḥ || 59 ||
niḥśeṣaṃ kīcakānhatvā rāmo rātricarāniva |

जितशत्रुरदीनात्मा प्रविवेश पुरं ततः ॥ 60 ॥
पञ्चाधिकं शतं तत्र निहतं तेन भारत ।

jitaśatruradīnātmā praviveśa puraṃ tataḥ || 60 ||
pañcādhikaṃ śataṃ tatra nihataṃ tena bhārata |

महावनमिव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम् ॥ 61 ॥
एवं ते निहता राजञ्शतं पञ्चोपकीचकाः ।

mahāvanamiva chinnaṃ śiśye vigalitadrumam || 61 ||
evaṃ te nihatā rājañśataṃ pañcopakīcakāḥ |

स च सेनापतिः सूत इत्येतत्सूतषट्शतम् ॥ 62 ॥
न गन्धर्वभयाकिंचिद्वक्तुं कीचकबान्धवाः ।

sa ca senāpatiḥ sūta ityetatsūtaṣaṭśatam || 62 ||
na gandharvabhayākiṃcidvaktuṃ kīcakabāndhavāḥ |

अशक्नुवन्तस्तां तत्र भयादप्यभिवीक्षितुम् ॥ 63 ॥
विराटनगरे चापि सर्वे मात्स्याः समागताः ।

aśaknuvantastāṃ tatra bhayādapyabhivīkṣitum || 63 ||
virāṭanagare cāpi sarve mātsyāḥ samāgatāḥ |

काल्यं पञ्चशतं चैतानपश्यन्सारथीन्हतान् ॥ 64 ॥
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नरा नार्यश्च नागराः ।

kālyaṃ pañcaśataṃ caitānapaśyansārathīnhatān || 64 ||
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ narā nāryaśca nāgarāḥ |

विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किंचन भारत ॥ 65

vismayaṃ paramaṃ gatvā nocuḥ kiṃcana bhārata || 65