Chapter 19: Kichaka kicks Draupadi in Virata's court

अकीर्तयत सुश्रोणी धर्मं शक्रं दिवाकरम् ।
मारुतं चाश्विनौ देवौ कुबेरं वरुणं यमम् ॥ 1

akīrtayata suśroṇī dharmaṃ śakraṃ divākaram |
mārutaṃ cāśvinau devau kuberaṃ varuṇaṃ yamam || 1

रुद्रमग्निं भगं विष्णुं स्कन्दं पूषणमेव च ।
सावित्रीसहितं चापि ब्रह्माणं पर्यकीर्तयत् ॥ 2

rudramagniṃ bhagaṃ viṣṇuṃ skandaṃ pūṣaṇameva ca |
sāvitrīsahitaṃ cāpi brahmāṇaṃ paryakīrtayat || 2

इत्येवं मृगशवाक्षी सुश्रोणी धर्मचारिणी ।
उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तमबला तदा ॥ 3

ityevaṃ mṛgaśavākṣī suśroṇī dharmacāriṇī |
upātiṣṭhata sā sūryaṃ muhūrtamabalā tadā || 3

तदस्यास्तनुमध्यायाः सर्वं सूर्योऽवबुद्धवान् ।
अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत् ॥ 4

tadasyāstanumadhyāyāḥ sarvaṃ sūryo'vabuddhavān |
antarhitaṃ tatastasyā rakṣo rakṣārthamādiśat || 4

तच्चैनां नाजहात्तत्र सर्वावस्थास्वनिन्दिताम् ॥ 5

taccaināṃ nājahāttatra sarvāvasthāsvaninditām || 5

प्रतस्थे सा सुकेशान्ता त्वरमाणा पुनःपुनः ।
विलम्बमाना विवशा कीचकस्य निवेशनम् ॥ 6

pratasthe sā sukeśāntā tvaramāṇā punaḥpunaḥ |
vilambamānā vivaśā kīcakasya niveśanam || 6

तां मृगीमिव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समागताम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णं नावं लब्ध्वेव पारगः ॥ 7

tāṃ mṛgīmiva vitrastāṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ samāgatām |
utpapātāsanāttūrṇaṃ nāvaṃ labdhveva pāragaḥ || 7

श्लक्ष्णं चोवाच वाक्यं स कीचकः काममूर्च्छितः ।
स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम ॥ 8

ślakṣṇaṃ covāca vākyaṃ sa kīcakaḥ kāmamūrcchitaḥ |
svāgataṃ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama || 8

स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता चिरस्य भवनं शुभे ।
कुरुष्व च मयि प्रीतिं वशं चोपानयस्व माम् ॥ 9

svāminī tvamanuprāptā cirasya bhavanaṃ śubhe |
kuruṣva ca mayi prītiṃ vaśaṃ copānayasva mām || 9

प्रतिगृह्णीष्व मे भोगांस्त्वदर्थमुपकल्पितान् ।
सर्वरत्नमयीं मालां कुण्डले च हिरण्मये ॥ 10 ।

pratigṛhṇīṣva me bhogāṃstvadarthamupakalpitān |
sarvaratnamayīṃ mālāṃ kuṇḍale ca hiraṇmaye || 10 |

वासांसि चन्दनं माल्यं धूपशुद्धां च वारुणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विहर त्वं यथेच्छसि ।
प्रीत्या मे कुरु मद्माक्षि प्रसादं प्रियदर्शने ॥ 11

vāsāṃsi candanaṃ mālyaṃ dhūpaśuddhāṃ ca vāruṇīm |
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vihara tvaṃ yathecchasi |
prītyā me kuru madmākṣi prasādaṃ priyadarśane || 11

स्वास्तीर्णमस्ति शयनं सितसूक्ष्मोत्तरच्छदम् ।
अत्रारुह्य मया सार्धं पिबेमां वरवारुणीम् ॥ 12

svāstīrṇamasti śayanaṃ sitasūkṣmottaracchadam |
atrāruhya mayā sārdhaṃ pibemāṃ varavāruṇīm || 12

भजस्व मां विशालाक्षि भर्ता ते सदृशोस्म्यहम् ।
उपसर्प वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ 13

bhajasva māṃ viśālākṣi bhartā te sadṛśosmyaham |
upasarpa varārohe merumarkaprabhā yathā || 13

स मूढः कीचकस्तत्र प्राप्तां राजीवलोचनाम् ।
अब्रवीद्द्रौपदीं दृष्ट्वा दुरात्मा ह्यात्मसंमतः ॥ 14

sa mūḍhaḥ kīcakastatra prāptāṃ rājīvalocanām |
abravīddraupadīṃ dṛṣṭvā durātmā hyātmasaṃmataḥ || 14

कीचकेनैवमुक्ता सा द्रौपदी वरवर्णिनी ।
अब्रवीत्तमनाचारं नेदृशं वक्तुमर्हसि ॥ 15

kīcakenaivamuktā sā draupadī varavarṇinī |
abravīttamanācāraṃ nedṛśaṃ vaktumarhasi || 15

नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुं श्वपचेनेव ब्राह्मणी ।
गन्तुमिच्छसि दुर्बुद्धे गतिं दुर्गतरान्तराम् ॥ 16

nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭuṃ śvapaceneva brāhmaṇī |
gantumicchasi durbuddhe gatiṃ durgatarāntarām || 16

यत्र गच्छन्ति बहवः परदाराभिमर्शकाः ।
नराः संभिन्नमर्यादाः कीटवच्चाशुभाश्रयाः ॥ 17

yatra gacchanti bahavaḥ paradārābhimarśakāḥ |
narāḥ saṃbhinnamaryādāḥ kīṭavaccāśubhāśrayāḥ || 17

अप्रैषीन्मां सुराहारीं सुदेष्णा त्वन्निवेशनम् ।
तस्यै नयिष्ये मदिरां भगिनी तृषिता तव ॥ 18

apraiṣīnmāṃ surāhārīṃ sudeṣṇā tvanniveśanam |
tasyai nayiṣye madirāṃ bhaginī tṛṣitā tava || 18

पिपासिता च कैकेयी तूर्णं मामादिशत्ततः ।
दीयतां मे सुरा शीघ्रं सूतपुत्र व्रजाम्यहम् ॥ 19

pipāsitā ca kaikeyī tūrṇaṃ māmādiśattataḥ |
dīyatāṃ me surā śīghraṃ sūtaputra vrajāmyaham || 19

अन्या भद्रे हरिष्यन्ति राजपुत्र्याः सुरामिमाम् ।
किं त्वं यास्यसि कल्याणि मदर्थं त्वमिहागता ॥ 20

anyā bhadre hariṣyanti rājaputryāḥ surāmimām |
kiṃ tvaṃ yāsyasi kalyāṇi madarthaṃ tvamihāgatā || 20

इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत् ।
सा गृहीता विधून्वन्ती भूमौ निक्षिप्य भाजनम् ।
सभां शरणमाधावद्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 21

ityuktvā dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat |
sā gṛhītā vidhūnvantī bhūmau nikṣipya bhājanam |
sabhāṃ śaraṇamādhāvadyatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 21

तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत् ।
पातयित्वा तु तां भूमौ सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ 22

tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapakṣe parāmṛśat |
pātayitvā tu tāṃ bhūmau sūtaputraḥ padā'vadhīt || 22

सभायां पश्यतो राज्ञो विराटस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च पश्यतां ॥ 23

sabhāyāṃ paśyato rājño virāṭasya mahātmanaḥ |
brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca paśyatāṃ || 23

तस्याः पादाभितप्ताया मुखाद्रुधिरमास्रवत् ॥ 24

tasyāḥ pādābhitaptāyā mukhādrudhiramāsravat || 24

ततो दिवाकरेणाशु राक्षसः संनियोजितः ।
स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ॥ 25

tato divākareṇāśu rākṣasaḥ saṃniyojitaḥ |
sa kīcakamapovāha vātavegena bhārata || 25

स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमीरितः ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ 26

sa papāta tadā bhūmau rakṣobalasamīritaḥ |
vighūrṇamāno niśceṣṭaśchinnamūla iva drumaḥ || 26

तां दृष्ट्वा तत्र ते सभ्या हाहाभूताः समन्ततः ।
न युक्तं सूतपुत्रेति कीचकेति च तेऽवदन् ।
किमियं वध्यते बाला कृपणा चाप्यबान्धवा ॥ 27

tāṃ dṛṣṭvā tatra te sabhyā hāhābhūtāḥ samantataḥ |
na yuktaṃ sūtaputreti kīcaketi ca te'vadan |
kimiyaṃ vadhyate bālā kṛpaṇā cāpyabāndhavā || 27

तस्यामासन्हि ते पार्थाः सभायां भ्रातरस्तथा ।
अमृष्यमाणाः कृष्णायाः कीचकेन पदा वधं ॥ 28

tasyāmāsanhi te pārthāḥ sabhāyāṃ bhrātarastathā |
amṛṣyamāṇāḥ kṛṣṇāyāḥ kīcakena padā vadhaṃ || 28

तां दृष्ट्वा भीमसेनस्य क्रोधादास्रमवर्तत ।
धूमोच्छ्वासः समभवन्नेत्रे चोच्छ्रितपक्ष्मणी ।
सस्वेदा भ्रुकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत ॥ 29

tāṃ dṛṣṭvā bhīmasenasya krodhādāsramavartata |
dhūmocchvāsaḥ samabhavannetre cocchritapakṣmaṇī |
sasvedā bhrukuṭī cogrā lalāṭe samavartata || 29

तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः ।
दन्तैर्दन्तांस्तदा रोपान्निष्पिपेष महामनाः ॥ 30

tasya bhīmo vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ |
dantairdantāṃstadā ropānniṣpipeṣa mahāmanāḥ || 30

भूयः संचरितः क्रुद्धः सहसोत्थाय चासनात् ।
निरैक्षत द्रुमं दीर्घं राजानं चाप्यवैक्षत ॥ 31

bhūyaḥ saṃcaritaḥ kruddhaḥ sahasotthāya cāsanāt |
niraikṣata drumaṃ dīrghaṃ rājānaṃ cāpyavaikṣata || 31

वधमाकाङ्क्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः ।
आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधद्युधिष्ठिरः ॥ 32

vadhamākāṅkṣamāṇaṃ taṃ kīcakasya durātmanaḥ |
ākāreṇaiva bhīmaṃ sa pratyapedhadyudhiṣṭhiraḥ || 32

तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
चकार भीमसेनस्य रोषाविष्टस्य धीमतः ॥ 33

tasya rājā śanaiḥ saṃjñāṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
cakāra bhīmasenasya roṣāviṣṭasya dhīmataḥ || 33

प्रत्याख्यानं तदा चाह कङ्को नाम युधिष्ठिरः ॥ 34

pratyākhyānaṃ tadā cāha kaṅko nāma yudhiṣṭhiraḥ || 34

सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः ।
नात्र शुष्काणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च ॥ 35

sūda mā sāhasaṃ kārṣīḥ phalito'yaṃ vanaspatiḥ |
nātra śuṣkāṇi kāṣṭhāni santi yāni ca kāni ca || 35

यदि ते दारुकृत्यं स्यान्निष्क्रम्य नगराद्बहिः ।
समूलं शातयेर्वृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति ॥ 36

yadi te dārukṛtyaṃ syānniṣkramya nagarādbahiḥ |
samūlaṃ śātayervṛkṣaṃ śramaste na bhaviṣyati || 36

यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत् ।
न तस्य पर्णे द्रुह्येत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ 37

yasya cārdrasya vṛkṣasya śītacchāyāṃ samāśrayet |
na tasya parṇe druhyeta pūrvavṛttamanusmaran || 37

न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः ।
अपूर्णोऽयं द्विपक्षोनो नेदं बलवतां बहु ॥ 38

na krodhakālasamayaḥ sūda mā cāpalaṃ kṛthāḥ |
apūrṇo'yaṃ dvipakṣono nedaṃ balavatāṃ bahu || 38

अथाङ्गुष्ठेनावमृद्गादङ्गुष्ठं तत्र धर्मराट् ।
प्रबोधनभयाद्राज्ञो भीमं तं प्रत्यषेधयत् ॥ 39

athāṅguṣṭhenāvamṛdgādaṅguṣṭhaṃ tatra dharmarāṭ |
prabodhanabhayādrājño bhīmaṃ taṃ pratyaṣedhayat || 39

भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा परपुरञ्जयः ।
सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छद्धृतिमान्बलात् ।
इङ्गितज्ञः स तु भ्रातुस्तूष्णीमासीद्वृकोदरः ॥ 40

bhīmasenastu tadvākyaṃ śrutvā parapurañjayaḥ |
sahasotpatitaṃ krodhaṃ nyayacchaddhṛtimānbalāt |
iṅgitajñaḥ sa tu bhrātustūṣṇīmāsīdvṛkodaraḥ || 40

भीमस्य च समारम्भं दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य चेष्टितम् ।
द्रौपदी चाधिकं क्रोधात्प्रारुदत्सा पुनःपुनः ॥ 41

bhīmasya ca samārambhaṃ dṛṣṭvā rājño'sya ceṣṭitam |
draupadī cādhikaṃ krodhātprārudatsā punaḥpunaḥ || 41

कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा ।
सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ 42

kīcakenānugamanātkṛṣṇā tāmrāyatekṣaṇā |
sabhādvāramupagamya rudantī vākyamabravīt || 42

अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः ।
आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम् ।
दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ॥ 43

avekṣamāṇā suśroṇī patīṃstāndīnacetasaḥ |
ākāraṃ parirakṣantī pratijñāṃ dharmasaṃyutām |
dahyamāneva raudreṇa cakṣuṣā drupadātmajā || 43

प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम् ।
कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ॥ 44

prajārakṣaṇaśīlānāṃ rājñāṃ hyamitatejasām |
kāryā'nupālanaṃ nityaṃ dharme satye ca tiṣṭhatām || 44

स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम् ।
प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ॥ 45

svaprajāyāṃ prajāyāṃ ca viśeṣaṃ nādhigacchatām |
priyeṣvapi ca vadhyeṣu samatvaṃ ye samāśritāḥ || 45

विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना ।
राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ॥ 46

vivādeṣu pravṛtteṣu samaṃ kāryānudarśinā |
rājñā dharmāsanasthena jitau lokāvubhāvapi || 46

राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ॥ 47

rājandharmāsanastho hi rakṣa māṃ tvamanāgasam || 47

अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना ।
पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ॥ 48

ahaṃ tvanaparādhyantī kīcakena durātmanā |
paśyataste mahārāja hatā pādena dāsivāt || 48

त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले ।
अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ॥ 49

tvatsamakṣaṃ nṛpaśreṣṭha niṣpiṣṭā vasudhātale |
anāgasaṃ kṛpārhāṃ māṃ striyaṃ tvaṃ paripālaya || 49

रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर ।
मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ 50

rakṣa māṃ kīcakādbhītāṃ dharmaṃ rakṣa nareśvara |
matsyādhipa prajā rakṣa pitā putrānivaurasān || 50

यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः ।
अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ 51

yastvadharmeṇa kāryāṇi mohātmā kurute nṛpaḥ |
acirāttaṃ durātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ || 51

मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम् ।
त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ॥ 52

matsyānāṃ kulajastvaṃ hi teṣāṃ satyaṃ parāyaṇam |
tvaṃ kilaivaṃvidho jātaḥ kule dharmaparāyaṇe || 52

अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप ।
त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ॥ 53

atastvāhamabhikrande śaraṇārthaṃ narādhipa |
trāhi māmadya rājendra kīcakātpāpapūruṣāt || 53

अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः ।
प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ॥ 54

anāthāmiha māṃ jñātvā kīcakaḥ puruṣādhamaḥ |
praharatyeva nīcātmā na tu dharmamavekṣate || 54

अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात् ।
प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ॥ 55

akāryāṇāmanārambhātkāryāṇāmanupālanāt |
prajāsu ye suvṛttāste svargamāyānti bhūmipāḥ || 55

कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः ।
प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ 56

kāryākāryaviśeṣajñāḥ kāmakāreṇa pārthivāḥ |
prajāsu kilbiṣaṃ kṛtvā narakaṃ yāntyadhomukhāḥ || 56

नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात् ।
प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ॥ 57

naiva yajñairna vā dānairna gurorupasevanāt |
prāpnuvanti tathā dharmaṃ yathā kāryānupālanāt || 57

अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते ।
द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ॥ 58

api cedaṃ purā brahmā provācendrāya pṛcchate |
dvandvaṃ kāryamakāryaṃ ca loke cāsītparaṃ yathā || 58

धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा ।
क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ॥ 59

dharmādharmau punardvandvaṃ viniyuktamathāpi vā |
kriyāṇāmakriyāṇāṃ ca prāpaṇe puṇyapāpayoḥ || 59

प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम् ।
एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ॥ 60

prajāyāṃ sṛjyamānāyāṃ purā hyetadudāhṛtam |
etadvo mānuṣāḥ samyakkāryaṃ dvandvatrayaṃ bhuvi || 60

अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम् ।
कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ॥ 61

asminsunīte durnīte labhate karmajaṃ phalam |
kalyāṇakārī kalyāṇaṃ pāpakārī ca pāpakam || 61

तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा ।
सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः ।
पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ॥ 62

tena gacchati saṃsargaṃ svargāya narakāya vā |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā'pi kṛtvā mohena mānavaḥ |
paścāttāpena tapyeta svabuddhyā maraṇaṃ gataḥ || 62

एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम् ।
शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ॥ 63

evamuktvā paraṃ vākyaṃ visasarja śatakratum |
śakropyāpṛcchya brahmāṇaṃ devarājyamapālayat || 63

यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ॥ 64

yathoktaṃ devarājena brahmaṇā parameṣṭhinā |
tathā tvamapi rājendra kāryākārye sthiro bhava || 64